یادداشتی درباره ی حمام تاریخی روستای “زؤهرون” از توابع زنجان- سید مرتضی حسینی

2008-05-05 06:30

دربیست کیلومتری شمال زنجان هستیم. درسمت غرب جاده ای که به “کئهتی گدیگی”(kehti gədigi )ختم می شود، دشتی وسیع دیده می شود که منظره ی مزارع گندمش در غروب گاهان بهار وتابستان دل انگیز و امید بخش است و به خصوص جست وخیز آهوانش زیبایی آن را صد چندان می کند. اگر

Gunaz.tv Quote | Gunaz article

دربیست کیلومتری شمال زنجان هستیم. درسمت غرب جاده ای که به “کئهتی گدیگی”(kehti gədigi )ختم می شود، دشتی وسیع دیده می شود که منظره ی مزارع گندمش در غروب گاهان بهار وتابستان دل انگیز و امید بخش است و به خصوص جست وخیز آهوانش زیبایی آن را صد چندان می کند. اگر چه با سرو صدایی که ماشین آلات کشاورزی و چاههای عمیق در آن به راه انداخته اند، جئیرانها دورتر رفته اند ولی در خلوت زمستان تا نزدیکی های جاده پیش می آیند و بیمی از شکارچی ها به دل راه نمی دهند چرا که محیط بانی منطقه حفاظت قابل تقدیری از آنها به عمل آورده و می آورد. به سمت شرق جاده دور می زنیم. در اولین نگاه کوههایی قد بر افراشته وسرفراز دیده می شوند که بلندترین شان ”قوچ قیه سی”((qoç qəyəsi است که قرینه ایست برای “تکه قیه سی”( (təkə qəyəsi، با تاج افسری سفیدی از برف بر سر، شانه به شانه ی برادر پیرش “میس کانی”((mis kani، اسطوره ی سرفرازی و مقاومت مردمانی هستند که بر کناره ی رودی که در دامنه شان می خروشد، مسکن گزیده اند و از زیباترین و گویاترین مراسمی که راوی این پیوند دیرینه ومبارک است، آتش افروزی بر فراز یکی از این دو کوه درهر”چرشنبه سویو”(چهارشنبه ی آخرسال) می باشد. در سه کیلومتری شرق جاده، در فاصله ی اندکی از “قوچ قیه سی”، بر کناره ی شمالی رودی که از خاستگاه خورشید یعنی “آغ گدیک”((ağ gədik تا “زنگان چایی”((zəngan çayi و “قیزیل اوزن”((qızıl üzən راه می پیماید و شاید قطراتی از آن به دریای در زنجیر، خزر هم برسد، روستایی بزرگ دیده می شود که نام آن بر روی تابلوی خوش آمدی که به فارسی نوشته شده است، “سهرین” درج شده ولی مردمان آن، نام آبادی خود را “سهرین” نه، بلکه “زؤیرون”((zöyrün یا “زؤهرون”((zöhrün می گویند. پرس وجو از معنای نام این روستای بزرگ که حدود 650 خانوار و 3000 نفر جمعیت دارد، به جایی نرسید وامیدواریم که با جست وجوی بیشتر بتوانیم تلفظ اصلی وصحیح ومعنای نام این روستا را بیابیم. اولین جمله ای که هر مهمانی به محض ورود به این روستا می گوید، این است که: روستایی به این بزرگی و با چنین فاصله ی اندک از مرکز استان، چرا تا این حد از امکانات اقتصادی و رفاهی و فرهنگی و…محروم است؟ جواب این سوال اساسی وبرحق را به مسئولان این مسئله سپرده، راهی دیداری تازه با تاریخ می شویم. قدیمی ترین ساکنان این آبادی دو طایفه ی بزرگ “بیگدلی” و “نجفی” و سادات “حسینی” هستند. نام “بیگدلی” ها که تلفظ صحیح آن “بی دیلی”((bəy dili یا “بی دیللی”((bəy dilli است، یادآور تاریخ پر حماسه ی اجدادمان است چرا که بنابر روایت حماسی تاریخ تورک، “بی دیللی” ها از نسل “اولدوز خان”(ulduz xan) فرزند سوم “اوغوزخاقان” ((oğuz xaqan و بخشی از ” بوز اوخ”ها((boz oxlar یعنی جناح راست لشکر “خاقان”های تورک، از جمله “طوغرول خان”((tuğrul xan بوده اند. بنا به روایتی افسانه ای، “نجفی”ها یا به تلفظ صحیح “نجفلی”ها نیز از اعقاب تورکان عراق عرب اند که از شهر نجف به اینجا آمده وساکن شده اند. اوضاع فعلی وتاریخ وفرهنگ وطبیعت زیبای این دهستان بزرگ، حدیثی است مفصل که در این مجمل نمی گنجد، پس ناگزیر به ایضاح بنای تاریخی ایی که موضوع مطلب ویکی از میراث مدنی ماست می پردازیم وسایر گفتنی های این دیار رنج وزیبایی را به فرصتی دیگر موکول می کنیم. بنای تاریخی مورد نظر، حمام عمومی 300 ساله ی این روستاست که غنای هنری آن دست کمی از(فی المثل) حمام گنجعلی خان ندارد وبرای ما جای بسی سوال است که چرا این یکی بنایی ملی ثبت شده واثری جهانی تبلیغ می شود ولی آن دیگری در حال تبدیل شدن به مخروبه ای پر از مزبله! با حیرت از این اوضاع یک بام ودو هوا وبا چشم پوشیدن از مزبله های بیرون و درون آن، به همراه چند تن از دوستان چشم به هنرنمایی تمام عیاری که در آن به کار رفته، می دوزیم و خاطرات ایام کودکی تداعی می شود چرا که ما شاهد آخرین سالهای رونق این حمام در دوران کودکی مان بوده ایم. آقای زیاد علی نجفی، مردی 75 ساله که در اینجا به “اوستا زیاد” معروف و استاد کار حرفه ی نجاری است و اطلاعات وسیعی درباره ی صنایع روستایی، من جمله “سو دئییرمانی”(آسیاب آبی) دارد، درباره ی تاریخ بنای این حمام چنین می گوید: ” خیردا نه نه دئیردی کی، من اوشاغیدیم وایندی بئله خاطیریما گلیر کی حاجی علی اکبرین اوغلونون تویوایدی و حاجی، تویون آخیریندا کندین آغ ساققال لارین بیر یئره ییغیب و اونلارا دئدی کی کنده بیر تؤره لی – باشلی عمومی حامام ایشله مه لی ییک. تویدان سونرا حاجی نین زنگانلی دوستو “اوستا حسن” کی حامام اوستاسی ایدی کندی گزیب وچای قیراغیندا، حاجت خانا قویوسونون یانیندا بیر موناسیب یئر تاپیب امر ائتدی کی یئری قازیب حاضیرلاسینلار وهمی ده چایدان داش گتیرسینلر. یئری قازماق ایله مصالح حاضیرلاماق بیر هفته چکدی و بو بیر هفته ده آشیقلار ائله حامام ایچون حاضیرلانان یئرین قیراغیندا چالیب- اوخوردولار و ایشله ین لری اؤز ساز و سؤزلری ایله حرکته گتیریردیلر و اوستا حسن آز زاماندا حامامی باشا گتیردی و اونون سویو هم حاجت خانا قویوسو و همی ده بیر آیری کریزدن تامین اولدو” “اوستا زیاد” سیگاری روشن کرده و ادامه می دهد:” سونرالاردا ایکی حامام اوستاسی بو بنانی تکمیل لشدیریب، ایچری دیوارلارینا یئتیشدیلر کی بیری اوستا حسن و بیری ده اوستا جاوادایدی. ایندی نئچه ایل بو حامامین اول بناسیندان گئچیر دقیق دئمک اولماز آما منیم نظریمه ایکی یوزاللی ایله اوچ یوز آراسیدی چون کی خیردا نه نه کی اوشاقلیغیندا حامامین ایشلنمه گین گؤرموشدو مشهدی رحمانین ماماسی(بؤیوک نه نه سی)ایدی وایندی مشهدی رحمانین 60 یاشی وار و اوست –اوسته بو حامامین لاپ آزی 250 ایل تاریخیندان گئچیر” . صحبتهای “اوستا زیاد” شنیدنی است به خصوص درباره ی 9 باب آسیاب آبی موجود در روستا در گذشته که خرابه های آنها هنوز به جاست اما این موضوع را به فرصتی دیگر موکول کرده، راهی بازدید از بنای مورد نظر می شویم. این بنا مانند اکثر حمامهای قدیمی در زیر زمین قرار دارد و ورودی آن راه پله ای است که اکنون پر از زباله و نخاله است به حدی که به سختی می توان از آن گذشت!!. با عبور از راه پله وارد قسمت رخت کن می شویم که سالنی است به طول حدود 10 متر وعرض 3متر و دو حوض آب، یکی بزرگتر از دیگری، با فاصله ی اندکی از یکدیگر در اینجا قرار دارند. این دو حوض محتوی آب سرد برای شستشوی پاها هنگام ورود به حمام وخروج از آن بودند. حوض بزرگتر در وسط سالن قرار دارد و از آنجا که بخش مرکزی آن را تشکیل داده، سقف بنا در این قسمت یک گنبد کوچک با روزنه ای در بالاست که ما به آن “قوببه” می گوئیم که همان “قبه”ی عربی است و اسمی بسیار با مسماست. جلوه ی تابش نور خورشید از “قوببه”ی بالای حوض در آب زلال آن، منظره ی بی بدیلی است که هیچگاه فراموشم نمی شود. در دو طرف حوض بزرگ تراس هایی به عرض 5/1 متر قرار دارند که سقف بنا در این قسمتها هم طاق هایی گنبدی شکل اند و در واقع چهار طرف این حوض طاق های گنبدی قرینه اند با پایه هایی ضخیم و محکم. یک طاق گنبدی هم سقف روی حوض کوچک را تشکیل می دهد. از طریق یک راهرو تنگ و باریک، وارد قسمت اندرونی می شویم که در واقع قسمت اصلی و محل شستشو و نظافت بود. این قسمت شامل بخش های زیر می شود: یک محوطه ی دایره مانند با سقف گنبدی بر فراز آن و باز “قوببه”ای در انتهای گنبد. چهار جهت این محوطه ی گرد که محل اصلی نشستن و نظافت بود: سمت غرب و جنوب آن تراسهایی است برای نشستن با سقفهای گنبدی در درون دیوار مجوف. سمت شرق آن هم یک تراس با سقف گنبدی است با این تفاوت که در این قسمت به جای نشستن نیست بلکه یک حوض آب سرد در آن قرار دارد که برای ملایم کردن آب داغی که از خزینه برمی داشتند از آب آن استفاده می شد. خزینه ی آب گرم در سمت شمال محوطه ی مذکور قرار دارد که پر از آب داغ می شد و با سطل از آن آب برمی داشتند. البته خزینه یک مترو اندی بالاتر از کف محوطه ی اصلی قرار دارد که با بالا رفتن از سه پله، ورود به آن یا آب برداشتن از آن ممکن می شد. مابین تراسهای سه گانه وخزینه، سه سالن مورب کوچک در داخل دیوارها تعبیه شده که به آنها “خلوتی”(xəlvəti) گفته می شد و هریک دارای کاربرد خاصی بودند که با احتساب راهرو ورودی که دقیقا روبه روی خزینه است، چهار سالن می شوند و به مانند سایر قسمتها قرینه ی یکدیگر. “خلوتی ها” به شکل مورب احداث شده اند و داخل آنها از بیرون دیده نمی شود و این البته مقتضی کاربرد آنها بوده است. آتشخانه یا به قول خودمان ”تون”( tün ) این حمام، جنب ساختمان اصلی و دیواربه دیوار خزینه ی آب گرم قرار داشت که اکنون از بین رفته است. سیستم گرمایش آن بدین شکل بود که از آتشخانه که کوره ای درداخل یک بنای مسقف کوچک بود، تونل های باریکی به زیر محوطه ی حمام نقب زده شده بود که موجب انتقال حرارت و گرم شدن زمین و فضای حمام می شد . قسمت اصلی این آتشخانه تونل کوچکی بود که زیر خزینه قرار داشت و آتشدانی که به آن “تیان”( (tiyan گفته می شد زیر آب خزینه و بر روی کوره ی آتش قرار داشته که با افروختن آتش این “تیان” داغ شده و آب خزینه را گرم می کرد. سوخت آتشخانه ابتدائا هیزم و پهن بوده که بعدها به جای آن از نفت خام و گازوئیل استفاده می شد و همچنین چون پس از چند سال “تیان” احتیاج به تعمیر و نصب دوباره داشته ومتخصص این کار پیدا نشده، “تیان” را برداشته وبه جای آن سیستم گردش دائم آب در درون لوله های پیچ درپیچی به نام “فارسینکه”((farsinkə و خزینه بر فراز آتش نصب شده بود. از دیگر شگفتی های معماری این بنا به موارد ذیل می توان اشاره کرد: استفاده از “تله داش”(tələ daş) به جای آجر در تمامی طاقهای آن مضاف بر اینکه تمام بنای این حمام از سنگ و ملاط ساروج است- عدم استفاده هرگونه پمپاژ یا فشار برای گردش آب در حمام- سیستم طاقهای قرینه که بسیار زیبا و تحسین برانگیز است و… برای لوله کشی و گردش آب در تمامی قسمت های حمام از لوله های نیم متری سفالی یا به قول خودمان از “گونگ”((güng که به یکدیگر وصل می شدند، استفاده شده است. دودکش های حمام نیز در ضلع شمالی آن قرار دارند که فاصله ی زیاد آنها با “تون” حکایت از آن دارد که دود آن پس از گردش در تونل های زیر حمام از این دودکش ها خارج می شده. بازدید ما از این اثر تاریخی، همراه چندین تن از دوستان قدیم، موجب تجدید خاطرت گذشته و البته چند صد برابرآن، دریغ و افسوس شد که چنین بنای کم نظیری که این نوشتار تنها توصیفی غیر تخصصی و ساده از آن بود، بدین وضع اسفناک رها شده و هیچ توجه واقدامی برای مرمت و حفظ آن نمی شود. مگر این که این بنا که در نوع خود شاهکاری از هنر معماری و یادگاری از مدنیت پدران ماست، چه کم از بناهایی دارد که میلیونها برای حفظ و تبلیغ آن ها صرف می شود؟! نگارنده خود را موظف به تلاش برای حفظ و معرفی این اثر تاریخی به عنوان میراث فرهنگی دانسته و این نوشتار ناقص و کوتاه را به عنوان مقدمه ای برای اقدام عاجل در این راستا دانسته و بدین وسیله توجه متخصصین و مسئولین را به این مسئله جلب می نمایم و امیدوارم که به یاری این عزیزان بتوانیم گامی موثر در این جهت برداریم. OYRENCI
Post | Gunaz article thumb

Paylaş :

Post | Gunaz article social Post | Gunaz article social Post | Gunaz article social Post | Gunaz article social Post | Gunaz article social Post | Gunaz article social
Şərhlər
Şərh Yaz
gun az article

GünazTV Oct.21.2020: Qarabağ davası Dünya mediasında, İrançılar nədən ermənilərə dəstək verirlər

2020-10-22

gun az article

GünazTV Oct.21.2020 : “Azərbaycanın şanlı ordusu 27 il sonra Zəngilanı işğaldan azad etdi!”

2020-10-21

gun az article

Milli fəal Vəhid Bəyzadə həbs edilib

2020-10-21

gun az article

13 milli fəal Təbrizin İnqilab məhkəməsinə çağırılıb

2020-10-21

gun az article

Təbriz etirazında tutulan milli fəal Həmid Məhəmmədtağızadə zindana köçürülüb

2020-10-21

gun az article

Milli fəal Zeynal Tənhayi müvəqqəti azadlığa buraxılıb

2020-10-21

gun az article

Ciral parkında tutulan fəallar Ərdəbilin Mərkəzi həbsxanasının müvəqqəti saxlama təcridxanasına köçürülüblər

2020-10-21

gun az article

Məsullar Təbrizdə son etirazlarda tutulmuş xanımlarla bağlı məlumat vermirlər

2020-10-21

gun az article

Ceyhun Bayramov Moskvaya gedib

2020-10-21

gun az article

Doktor Maşallah Rəzmi Qarabağla bağlı Kanadanın "Pəyam Radiosu"na müsahibə verib

2020-10-21

gun az article

Milli fəallar Vudud Əsədi və Məhəmməd Eyni həbs edilib

2020-10-21

gun az article

GünazTV Oct.20.2020-Özümüz: Əhməd Şah Dönəmi

2020-10-21

gun az article

GünazTV Oct.20.2020 -GÜNDƏM MASASI: Azərbaycana qarşı İran və Ermənistanın düşmənçiliyi

2020-10-21

gun az article

GünazTV Oct.20.2020 : “Azərbaycan və Ermınistanın Xarici İşlər Nazirləri Vaşinqtonda görüşəcək”

2020-10-20

gun az article

Milli fəal Rza Zarei həbs edilib

2020-10-20

gun az article

Daha iki güney azərbaycanlı milli fəal müvəqqəti azadlığa buraxılıb

2020-10-20

gun az article

Milli fəallar Aydın Zakiri və Rza Seyyid Nuri müvəqqəti sərbəst buraxılıb

2020-10-20

gun az article

Son etirazlarda azı 10 güney azərbaycanlı xanım həbs edilib

2020-10-20

gun az article

GünazTV Oct.19.2020: PARLAQ GƏLƏCƏK: Güney Azərbaycan oyaqdı, Ordumuza Dayaqdı (1/3)

2020-10-20

gun az article

GünazTV Oct.19.2020 : “Azərbaycan ordusu üç rəngli bayrağımızı Xudafərin körpüsünə sancdı”

2020-10-19