توقف انتقال آب زرينه‌رود به آذربايجان شرقي

درياچه اروميه شرايط بحراني را پشت سر مي‌گذارد اين در حاليست كه با وجود نياز آبي منحصر به فردترين تالاب جهان سالانه 157 ميليون مترمكعب آب زرينه‌رود به آذربايجان شرقي منتقل مي‌شود و با اجراي فاز دوم به 314 ميليون مترمكعب مي‌رسد.

 

به گزارش خبرگزاري فارس از اروميه، فاز نخست انتقال آب زرينه‌رود به آذربايجان شرقي در اول شهريور ماه سال 78 به بهره‌برداري رسيده اما تاريخ آغاز مطالعات آن به حدود سال 68 برمي‌گردد.

 

خط لوله انتقال آب زرينه‌رود به آذربايجان شرقي مهم‌ترين شريان حياتى منطقه بوده به طورى كه حيات اقتصادى نيروگاه حرارتى تبريز، پتروشيمى تبريز، نيروگاه سهند بناب، طرح نفلين سيليت، شهرك صنعتى شهيد سليمى و... به عنوان عمده مصرف‌كنندگان آب خط مذكور به اين مسير وابسته است.

 

اين خط لوله علاوه بر تأمين 60 درصد نياز كلانشهر تبريز، 40 درصد نياز شهرهاى مياندوآب، بناب، آذرشهر، ايلخچى، گوگان و شبستر را رفع مى‌كند.

 

براساس مصوبه هيئت دولت هرگونه برنامه توسعه‌اي در حوزه آبريز درياچه اروميه ممنوع بوده و آزادسازي آب‌ها براي درياچه اروميه در اولويت قرار دارد.

 

حال با توجه به وضعيت فعلي درياچه اروميه اين سؤال در ذهن متبادر مي‌شود كه چه الزامي براي اين انتقال‌ وجود دارد و علت اين انتقال چيست؟

 

معاون طرح و توسعه آب منطقه‌اي آذربايجان غربي در پاسخ به اين سؤال مي‌گويد: در آن مقطع زماني در منطقه شمالغرب كشور يك آب منطقه‌اي به نام آب منطقه‌اي آذربايجان به مركزيت تبريز فعاليت مي‌كرد از اين رو متولي مطالعات طرح انتقال آب زرينه‌رود به آذربايجان شرقي، تبريز بود.

 

به گفته سجاد برشنده در فاز نخست سالانه 157 ميليون مترمكعب آب به آذربايجان شرقي انتقال يافته و در فاز دوم نيز همين ميزان است كه از سال گذشته در برخي از قطعات اجرايي شده است.

 

وي معتقد است اين انتقال در حالي صورت مي‌گيرد كه دشت زرينه‌رود به شدت با كمبود آب مواجه است، در اين زمينه مكاتبات انجام شده و استاندار آذربايجان غربي طي نامه‌اي موضوع را به وزارت نيرو انعكاس داده است.

 

برشنده توصيه مي‌كند با توجه به نياز آبي دشت زرينه‌رود آب شرب تبريز از منابع آبي داخل آذربايجان شرقي تامين شود.

 

به گفته وي توقف انتقال آب زرينه‌رود به آذربايجان شرقي مطالبه‌اي است كه بايد از طريق نمايندگان مجلس و مديريت ارشد استان پيگيري شود.

 

از جمله موضوعات بحث برانگيز در بين مجلسي‌ها نيز انتقال آب از زرينه‌رود به تبريز است، به گفته نماينده مردم اروميه در مجلس شوراي اسلامي يكي از دلايل اصلي خشك شدن درياچه اروميه انتقال آب زرينه‌رود عنوان مي‌شود و اجراي اين طرح بايد متوقف شود.

 

سيدسلمان ذاكر با بيان اينكه استفاده از آب پشت سد ارس از جمله راهكارهاي تامين آب آذربايجان شرقي است، اظهار مي‌دارد: مذاكراتي در حال انجام است تا آب آذربايجان شرقي از طريق رود ارس تامين شود و آب رودخانه زرينه‌رود به درياچه اروميه برگردد.

 

وي مي‌افزايد: با انتقال آب به حوزه‌هاي مجاور زمين‌هاي كشاورزي اطراف درياچه به شوره‌زار تبديل شده و عمق چاه‌هاي آب در آن منطقه به سرعت در حال كاهش است كه براي جلوگيري از ادامه اين روند هرچه سريع‌تر اقدام شود.

 

ديگر نماينده مردم اروميه در مجلس اظهار مي‌دارد: انتقال آب از زرينه‌رود به تبريز سبب خطر افزايش خشكي درياچه اروميه مي‌شود.

 

بنا به گفته نادر قاضي‌پور آب زرينه‌رود به عنوان تامين آب آشاميدني و كشاورزي مردم تبريز استفاده مي‌شود اما نبايد با اجراي طرح انتقال آب از زرينه‌رود به تبريز موافقت شود.

 

مديركل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي نيز معتقد است با توجه به نياز آبي درياچه اروميه با هرگونه انتقال آب به خارج از استان مخالف هستيم چرا كه با اجراي چنين طرح‌هايي وضعيت درياچه اروميه بحراني‌تر مي‌شود.

 

حسن عباس‌نژاد اجراي پاره‌اي از طرح‌هاي زيست‌محيطي بدون توجيه زيست محيطي در حوضه درياچه اروميه را از علل مهم بروز وضعيت بحراني عنوان و اضافه مي‌كند: سازمان محيط زيست آذربايجان غربي با هرگونه طرح مطالعاتي و پژوهشي تنوع زيست محيطي در حوزه درياچه اروميه با در نظر گرفتن قوانين زيستي موافقت و از سرمايه‌گزاران حمايت كافي به عمل مي‌آورد و در عين حال با متخلفان به طور جدي برخورد مي‌كند.

 

* پروژ‌ه‌اي پيشنهادي براي نجات درياچه اروميه

 

15 سال مي‌گذرد كه كارشناسان و دوستداران محيط زيست در زمينه بحراني شدن درياچه اروميه هشدار و راهكار ارائه مي‌دهند و مسئولان كشوري، استاني و نمايندگان مجلس نيز به اين باور رسيده‌اند كه بحران دومين درياچه آب شور و بيستمين درياچه بزرگ جهان جدي است و تمام تلاش خود را براي نجات اين درياچه مي‌كنند به طوري كه در روزهاي پاياني شهريورماه سال 87، 221 نماينده با امضاي نامه‌اي به رئيس جمهور خواستار احياي درياچه اروميه از طريق صدور دستورات لازم و اتخاذ تصميمات عاجل و تدابير فوري شدند.

 

در سال 89، 20 نماينده مجلس شوراي اسلامي در تذكر كتبي به رئيس جمهور خواستار رسيدگي فوري به وضع بحراني درياچه اروميه شدند.

 

در فروردين‌ماه سال 89، هيئت دولت به همراه رئيس جمهور در سفر استاني به آذربايجان غربي براي حل مشكل درياچه اروميه تشكيل ستاد راهبردي ملي مديريت درياچه اروميه را تصويب كرد و از همه مهم‌تر اينكه در 15 سال گذشته مهم‌ترين طرحي كه براي حل معضل درياچه اروميه به تصويب رسيد امضاي سند ملي نجات درياچه اروميه از سوي رئيس سازمان محيط زيست، وزراي كشور، جهاد كشاورزي و نيرو در 27 مهرماه بود كه با توجه به روند اجراي آن گويا اين طرح هم به سرنوشت طرح‌هاي قبلي دچار شد و كسي آن را جدي نگرفت اما با وجود اين براي نجات درياچه اروميه راهكارهاي ديگري پيشنهاد شده است كه معاون طرح و توسعه آب منطقه‌اي آذربايجان غربي روند اجراي اين پروژه‌ها را توضيح مي‌دهد.

 

يكي از اين پروژه‌ها انتقال آب رودخانه ارس به درياچه اروميه است كه به گفته برشنده انتقال آب رودخانه ارس به درياچه اروميه از سال گذشته مطرح و مطالعات مرحله شناسايي تهيه و پيشنهاد شده است اما هيچگونه اعتباري چه مطالعاتي و چه اجرايي در اختيار آب منطقه‌اي آذربايجان غربي قرار نگرفته است و اگر به آذربايجان شرقي اختصاص يافته اطلاعي نداريم.

 

براي اجراي چنين سياستي بهترين گزينه آذربايجان غربي است چراكه با پمپاژ بسيار كم و طول مسير كمتر قابل انجام و به لحاظ اقتصادي اين مسير به صرفه است.

 

طرح انتقال آب مازاد رودخانه گلاس به درياچه اروميه از ديگر راه‌هاي پيشنهادي براي احياي درياچه اروميه است، در راستاي حفظ شرايط اكوسيستم منطقه و همچنين بهبود وضعيت درياچه اروميه، بررسي‌هاي متعددي در طول سال‌هاي اخير به عمل آمده است كه مناسب‌ترين آنها طرح انتقال آب مازاد رودخانه زاب (كلاس) است. اهميت اين طرح با توجه به اين نكته كه سالانه بيش از 2 ميليارد مترمكعب آب با كيفيت مناسب توسط اين رودخانه از كشور خارج مي‌شود، بيشتر مشخص مي‌شود.

 

رودخانه زاب از به هم پيوستن رودخانه‌هاي آواجرچاي و لاوين‌چاي تشكيل مي‌شود. در اين طرح آب مازاد سرشاخه‌هاي رودخانه زاب به حوضه آبريز رودخانه گدار و در نهايت به درياچه اروميه منتقل مي‌شود.

 

معاون طرح و توسعه آب منطقه‌اي آذربايجان غربي در زمينه روند اجراي اين طرح مي‌گويد: اين طرح شامل سازه‌هاي انحرافي، انتقالي و ذخيره‌اي است كه پروژه سيستم انحراف سد 78 درصد پيشرفت فيزيكي دارد و عمليات اجرايي تونل امسال آغاز مي‌شود و با بهره‌برداري از آن سالانه 623 ميليون مترمكعب آب به درياچه اروميه منتقل مي‌شود.

 

به گفته برشنده با وجود اهميت اين طرح كه مسئولان نيز به آن اذعان دارند اما اعتبار بسيار كمي اختصاص يافته است، اين پروژه در مدت 6 سال به اتمام مي‌رسد و براي اجراي آن 500 ميليارد تومان اعتبار مورد نياز است اما اعتبار اختصاص يافته حدود 12 ميليارد تومان است.

 

وي در عين حال بحث فروش اوراق مشاركت براي بخش آب در لايحه امسال را بارقه اميدي براي افزايش سهميه درياچه اروميه ذكر مي‌كند.

 

برشنده در عين حال بارورسازي ابرها را حائز اهميت مي داند و مي‌گويد: اين طرح سال گذشته در شوراي برنامه‌ريزي به تصويب رسيد.

 

به گفته اين مسئول براي مطالعات اين طرح كه براي نخستين بار اجرا مي‌شود 500 ميليون تومان اختصاص يافته است.

 

برشنده اضافه مي‌كند: مطالعات توسط مركز بارورسازي ابرها در حال انجام است كه اميدواريم اين طرح با تامين اعتبارات اجرايي كه حدود 7 ميليارد تومان است اواخر سه ماهه سوم و چهارم سال 90 اجرايي شود.

 

* علل خشكي درياچه اروميه

 

عمق فاجعه زماني است كه بنا به اعلام مسئولان حفاظت محيط زيست 60 درصد مساحت درياچه اروميه خشك و به شوره‌زار تبديل شده است.

 

درياچه اروميه با 5 هزار كيلومتر مربع وسعت بزرگ‌ترين درياچه داخلي ايران اسلامي است كه طبق برخي اظهارنظرها بر اثر ساخت 35 سد بر روي رودخانه‌هاي بالادست درياچه و احداث ميانگذر درياچه اروميه آب آن به شدت كاهش يافته و بهترين راهكار براي نجات درياچه در شرايط كنوني را استفاده از آب‌هاي ذخيره شده در پشت سدها عنوان مي‌كنند.

 

معاون طرح و توسعه آب منطقه‌اي آذربايجان غربي با رد اينگونه اظهار نظرها مي‌گويد: كمبود آب درياچه اروميه نسبت به تراز اكولوژيك 11 ميليارد مترمكعب است اين در حاليست كه حجم آب پشت سدها كمتر از يك ميليارد مترمكعب است لذا اين حجم در سرنوشت درياچه اروميه تاثير چنداني ندارد.

 

برشنده همچنين تاكيد مي‌كند در حال حاضر سدي وجود ندارد كه شبكه پاياب آن كار نكند و تمام سدها شبكه پاياب دارند.

 

اين مسئول علت خشكي درياچه اروميه را به دو عامل طبيعي شامل كاهش بارندگي، خشكسالي سال‌هاي اخير و افزايش دو درجه‌اي كره زمين و افزايش تبخير و غيرطبيعي يا ساخته دست بشر شامل توسعه شهر، كشاورزي، تغيير الگوي كشت در منطقه، عدم رعايت راندمان‌هاي مناسب آبياري و سدسازي تقسيم مي‌كند و اظهار مي‌دارد: علل طبيعي 70 درصد و غيرطبيعي 30 درصد در كاهش آب درياچه اروميه دخيل هستند كه سهم سدسازي پنج درصد است.

 

* آخرين وضعيت درياچه اروميه

 

مديركل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي از افزايش 70 درصدي سطح آب درياچه اروميه خبر مي‌دهد.

 

حسن عباس‌نژاد مي‌افزايد: در حال حاضر ارتفاع درياچه به 1271.7 متر از سطح آب‌هاي آزاد مي‌رسد كه با توجه به بارندگي‌هاي اخير نسبت به مدت مشابه سال گذشته 70 سانتيمتر به آب درياچه اضافه شده است.

 

وي با اشاره به اينكه سالانه 960 ميليمتر از آب درياچه تبخير مي‌شود، مي‌گويد: براي جبران تبخير آب اين درياچه، سالانه در حدود 301 ميليارد متر مكعب آب نياز است تا درياچه در وضعيت فعلي خود ثابت باقي بماند.

 

آنچه مسلم است، درياچه زيبا و منحصر به فرد كشورمان چه به گفته منتقدان بر اثر سياست‌هاي غلط سدسازي به اين روز افتاده باشد چه به زعم مسئولان يك عارضه طبيعي و عادي براثر خشكسالي باشد تا مرگ قطعي فاصله چنداني ندارد.

 

مرگ تدريجي درياچه اروميه بزرگ‌ترين تالاب، دومين درياچه شور جهان تنها خشك شدن يك درياچه نمك بي‌خاصيت نيست، مرگ درياچه اروميه يعني به هم ريختن وضعيت اكوسيستم و از بين رفتن منابع كلان كشاورزي و اقتصادي يعني از دست دادن يكي از زيستگاه‌هاي بزرگ بيوسفري جهان يعني از بين رفتن ميراثي چندهزار ساله و نابودي يكي از جاذبه‌هاي منحصر به فرد گردشگري ايران و جهان.