امضای «توافق دفاعی مشترک مکه» میان ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی، یکی از مهم‌ترین تحولات امنیتی اخیر خاورمیانه است؛ توافقی که اگرچه امضاکنندگان آن را دفاعی و غیرمتوجه به کشور خاصی معرفی می‌کنند، اما در شرایطی شکل گرفته که ایران در مرکز یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های امنیتی منطقه قرار دارد.

رهبران ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی روز جمعه، ۷ اوت، در مکه این توافق را امضا کردند. بر اساس مفاد اعلام‌شده، حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد. متن کامل توافق هنوز منتشر نشده و همین مسئله، ارزیابی دقیق تعهدات نظامی اعضا را دشوار می‌کند. با این حال، اصل «حمله به یکی، حمله به همه» آن را به سازوکارهای دفاع جمعی شبیه می‌کند.

 

چرا این توافق در شرایط کنونی اهمیت دارد؟
این پیمان در خلأ شکل نگرفته است. منطقه در ماه‌های اخیر شاهد تشدید درگیری‌ها، حملات موشکی و پهپادی و تهدید مسیرهای حیاتی انرژی بوده است. در چنین شرایطی، سه قدرت منطقه‌ای تلاش کرده‌اند بخشی از مسئولیت امنیت خود را در قالب یک سازوکار مشترک سازمان‌دهی کنند.

ترکیه عضو ناتو و دارای یکی از بزرگ‌ترین ارتش‌های این سازمان است. پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای است و عربستان سعودی نیز از قدرت مالی، جایگاه سیاسی و اهمیت راهبردی قابل‌توجهی در جهان عرب و بازار انرژی برخوردار است.

ترکیب این سه کشور از نظر ظرفیت‌های نظامی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی، به پیمان جدید وزن قابل‌توجهی می‌دهد.

اما اهمیت واقعی توافق فقط در قدرت نظامی اعضای آن نیست؛ بلکه در این پرسش نهفته است که چرا این سه کشور در مقطع کنونی احساس نیاز به ایجاد یک چارچوب دفاعی جدید کرده‌اند.

 

ترکیه می‌گوید این پیمان علیه ایران نیست!
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، روز شنبه تأکید کرد این توافق علیه ایران یا هیچ کشور دیگری ایجاد نشده است.

فیدان گفت این پیمان از نظر فنی به اصل دفاع متقابل در ماده ۵ ناتو شباهت دارد، اما تا زمانی که حمله‌ای علیه یکی از اعضا صورت نگیرد، کشور مشخصی به‌عنوان تهدید تعریف نشده است. او همچنین اعلام کرد احتمال پیوستن کشورهای دیگری، از جمله مصر، به این چارچوب وجود دارد.

عربستان سعودی نیز تأکید کرده است که این توافق به معنای تشکیل یک محور نظامی یا بلوک فرقه‌ای نیست.

بنابراین، از نظر رسمی، پاسخ روشن است: پیمان مکه علیه ایران نیست.

اما در سیاست بین‌الملل، تنها آنچه در متن یک پیمان نوشته می‌شود اهمیت ندارد؛ زمان، شرایط و محیط امنیتی‌ای که پیمان در آن شکل می‌گیرد نیز پیام سیاسی آن را تعیین می‌کند.

 

ایران چرا نمی‌تواند نسبت به این پیمان بی‌تفاوت باشد؟
حتی اگر ایران به‌طور مستقیم در متن توافق به‌عنوان تهدید معرفی نشده باشد، نمی‌توان این واقعیت را نادیده گرفت که پیمان جدید در منطقه‌ای شکل گرفته که ایران یکی از اصلی‌ترین قدرت‌های نظامی آن است و روابط تهران با عربستان، ترکیه و پاکستان نیز همزمان با همکاری، رقابت و اختلافات منطقه‌ای را در خود دارد.

اگر این توافق در آینده به یک ساختار نظامی منسجم‌تر تبدیل شود، هرگونه حمله گسترده به عربستان سعودی می‌تواند مسئله‌ای فراتر از روابط تهران و ریاض ایجاد کند.

در چنین شرایطی، یک بحران دوجانبه ممکن است به مسئله‌ای سه‌جانبه تبدیل شود و پای ترکیه و پاکستان را نیز، دست‌کم از نظر تعهدات سیاسی و دفاعی، به میان بکشد.

این همان نقطه‌ای است که اهمیت واقعی پیمان برای ایران آشکار می‌شود.

 

آیا «ناتوی اسلامی» در حال شکل‌گیری است؟
در روزهای اخیر برخی تحلیل‌ها این توافق را گامی به سوی شکل‌گیری نوعی «ناتوی اسلامی» توصیف کرده‌اند؛ اما چنین تعبیری در حال حاضر بیش از آنکه یک واقعیت حقوقی باشد، یک توصیف سیاسی است.

توافق مکه هنوز از نظر ساختار و تعهدات عملیاتی با ناتو فاصله زیادی دارد. جزئیات کامل آن منتشر نشده و مشخص نیست در صورت حمله به یکی از اعضا، دو عضو دیگر دقیقاً چه سطحی از حمایت نظامی را موظف به ارائه خواهند بود.

فیدان نیز گفته است قرار است کمیته‌ای متشکل از وزیران کشورهای عضو تشکیل شود و دبیرخانه‌ای در عربستان سعودی مستقر شود. این ساختار می‌تواند زمینه همکاری‌های منظم‌تر دفاعی را فراهم کند، اما هنوز مشخص نیست تا چه اندازه به یک ائتلاف نظامی عملیاتی تبدیل خواهد شد.

به همین دلیل، شاید بهتر باشد فعلاً توافق مکه را نه «ناتوی اسلامی»، بلکه تلاشی برای ایجاد یک چارچوب دفاعی منطقه‌ای بدانیم.

 

ترکیه چه چیزی به این معادله اضافه می‌کند؟
ورود ترکیه به این پیمان اهمیت ویژه‌ای دارد.

پاکستان تجربه نظامی و ظرفیت هسته‌ای دارد؛ عربستان منابع مالی و جایگاه مهم در جهان عرب و بازار انرژی را در اختیار دارد؛ و ترکیه علاوه بر ارتش قدرتمند، صنعت دفاعی رو به رشدی دارد و عضو ناتو است.

این ترکیب می‌تواند در صورت توسعه پیمان، ظرفیت‌های متفاوت سه کشور را به یکدیگر متصل کند.

برای ترکیه نیز چنین چارچوبی می‌تواند فرصتی برای گسترش همکاری‌های دفاعی، صادرات صنایع نظامی و افزایش نفوذ آنکارا در معادلات امنیتی خاورمیانه باشد.

 

اما یک سؤال بزرگ باقی می‌ماند
آیا ترکیه و پاکستان واقعاً در صورت وقوع جنگ میان ایران و عربستان وارد یک رویارویی مستقیم با ایران خواهند شد؟

پاسخ فعلی روشن نیست.

پاکستان با ایران مرز مشترک دارد و روابط پیچیده‌ای با تهران حفظ کرده است. ترکیه نیز با وجود اختلافات جدی با ایران، در بسیاری از مسائل منطقه‌ای همزمان با ایران همکاری و رقابت دارد.

به همین دلیل، میان تعهد سیاسی به دفاع جمعی و ورود مستقیم به جنگ فاصله زیادی وجود دارد.

ممکن است پیمان مکه در عمل بیشتر نقش بازدارنده داشته باشد؛ یعنی هدف آن این باشد که طرف مقابل پیش از آغاز یک حمله گسترده، بداند حمله به یک کشور می‌تواند واکنش چند کشور را به دنبال داشته باشد.

در این صورت، قدرت اصلی پیمان نه در جنگیدن، بلکه در جلوگیری از جنگ خواهد بود.

 

ایران در برابر یک معادله جدید

برای ایران، مسئله فقط این نیست که پیمان مکه علیه ایران باشد یا نباشد.

مسئله مهم‌تر این است که در صورت ادامه بی‌ثباتی منطقه، کشورهای اطراف ایران به سمت ایجاد ترتیبات امنیتی جدید حرکت کنند.

اگر این روند ادامه پیدا کند و مصر یا کشورهای دیگری نیز به پیمان بپیوندند، ایران ممکن است با یک محیط امنیتی متفاوت از گذشته روبه‌رو شود؛ محیطی که در آن برخی کشورهای مهم منطقه به جای تکیه صرف بر تضمین‌های خارجی، تلاش می‌کنند یک شبکه دفاعی منطقه‌ای ایجاد کنند.

از این منظر، پیمان مکه را باید در چارچوب بزرگ‌تر تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه بررسی کرد.

توافق‌های دفاعی روی کاغذ می‌توانند بسیار قدرتمند به نظر برسند؛ اما ارزش واقعی آنها زمانی مشخص می‌شود که یکی از اعضا واقعاً مورد حمله قرار گیرد.

اگر در آینده حمله‌ای جدی علیه یکی از اعضا رخ دهد، پرسش اصلی این خواهد بود که آیا ترکیه و پاکستان حاضر خواهند بود وارد یک بحران نظامی واقعی شوند یا حمایت آنها به بیانیه سیاسی، اطلاعات، تجهیزات و کمک‌های محدود نظامی خلاصه خواهد شد.

پاسخ این پرسش هنوز مشخص نیست.

این تحول، چه پیمان مکه در نهایت به یک ائتلاف نظامی قدرتمند تبدیل شود و چه صرفاً یک سازوکار بازدارنده باقی بماند، برای ایران اهمیت دارد.

زیرا تهران اکنون نه فقط با رقبای سنتی خود، بلکه با احتمال شکل‌گیری شبکه‌های جدید همکاری امنیتی در اطراف خود روبه‌رو است.

و شاید مهم‌ترین پیام توافق مکه همین باشد: نقشه امنیتی خاورمیانه در حال تغییر است و ایران نمی‌تواند این تغییر را نادیده بگیرد.

 

گوناز تی‌وی
R.G