مایکل دوران، پژوهشگر ارشد موسسه هادسن در مقاله ای با عنوان «سناریوی کابوس‌وار برای ایران» به اهمیت آذربایجان شمالی و جنوبی در آینده سیاسی ایران پرداخته است. 

در این مقاله که در واشنگتن پست منتشر شده آمده است: شکاف‌های قومی، هرگونه نظم پس از جمهوری اسلامی را در هاله‌ای از ابهام عمیق فرو می‌برد. قرار است گروه‌های ضربت ناو هواپیمابر آمریکا در پایان این هفته به خاورمیانه برسند. پرزیدنت دونالد ترامپ به‌زودی در مورد گام بعدی در قبال ایران تصمیم‌گیری خواهد کرد.  

پژوهشگر ارشد موسسه هادسن می گوید: در ایران، فارس‌ها سهم بزرگ‌تری دارند اما همچنان در اقلیت هستند. تحقیقی که دولت ایران در سال ۲۰۱۰ انجام داد نشان می‌دهد فارس‌ها در فلات مرکزی در اطراف تهران و اصفهان تسلط دارند و سایر گروه‌های مللی در طول مرزهای کشور زندگی می‌کنند و با مردمی در آن سوی مرزها که از نظر زبان، تاریخ و فرهنگ به آن‌ها نزدیک هستند، همسایه می‌باشند. 

مایکل دوران افزود: آذربایجانی‌ها در شمال غربی و در امتداد مرزهای آذربایجان و ترکیه زندگی می‌کنند. به همین دلیل، نحوه مدیریت یا عدم مدیریت تنوع قومی توسط ایران، مستقیماً برای کشورهای همسایه حائز اهمیت است. 

او ادامه داد: در این میان، یک همسایه وجود دارد که از بقیه مهم‌تر است: جمهوری آذربایجان. تعداد آذربایجانی‌های ساکن در ایران، از جمعیت ساکن در جمهوری آذربایجان بیشتر است. طبق تحقیق مذکور دولت ایران، آذربایجانی‌ها حدود ۲۳ درصد جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند (اگرچه رقم واقعی بالاتر است) و در مجاورت مرز جمهوری آذربایجان زندگی می‌کنند. آن‌ها به طور فزاینده‌ای رسانه‌های ترکیه و آذربایجان را دنبال می‌کنند، به ریشه‌های ترکی-آذربایجانی خود علاقه نشان می‌دهند و خواستار تحصیل به زبان مادری خود هستند. 

پژوهشگر ارشد موسسه هادسن تاکید داشت: درک دلیل این موضوع دشوار نیست؛ در حالی که ترکیه و آذربایجان از توسعه‌ای در سطح اروپا بهره‌مند هستند، جمهوری اسلامی در شرایط شکست اقتصادی و انزوا قرار دارد.  

هنگامی که ایران آخرین بار در جریان انقلاب ۱۹۷۹ بازسازی شد، آذربایجان در داخل اتحاد جماهیر شوروی محصور بود. پس از استقلال نیز آذربایجان ضعیف باقی ماند و مشغول جنگ با ارمنستان بود، لذا نتوانست تأثیر چندانی بر توازن داخلی ایران بگذارد. اما امروز دیگر این‌گونه نیست؛ آذربایجان اکنون یک قدرت منطقه‌ای در حال ظهور با ارتشی در استانداردهای ناتو، پیوندهای عمیق با ترکیه و شراکت امنیتی نزدیک با اسرائیل است. در صورت بروز درگیری داخلی شدید در ایران، آذربایجان احتمالاً با حمایت ترکیه، مجبور به مداخله برای محافظت از هم‌تباران خود خواهد شد.  

مایکل دوران با اشاره به اینکه رضا پهلوی در ایران نمادی از فاشیزم فارس است، گفت: فروپاشی قومی در ایران یک پایان قطعی نیست، اما یک احتمال واقعی است که واشینگتن نمی‌تواند آن را نادیده بگیرد. بهترین مسیر پیش‌رو این است که در مورد شکل ایران پس از سقوط رژیم فعلی، فرضیات زیادی مطرح نشود. در واشینگتن و در بخشی از دیاسپورای ایرانی، جنبشی برای معرفی رضا پهلوی (پسر شاه مخلوع ایران) به عنوان نماینده مردم ایران در حال شکل‌گیری است. مشروعیتش او بحث‌برانگیز است؛ بسیاری از اقلیت‌های قومی ایران او را نه نماد وحدت ملی، بلکه نماد شوونیسم فارسی می‌دانند و آذربایجانی‌های ایران نیز از این قاعده مستثنی نیستند. مطرح کردن یک شخصیت واحد به عنوان تجسم ایران، خطر پاسخ دادن به سوالی را دارد که خودِ ایرانی‌ها هنوز راه حلی برای آن پیدا نکرده‌اند. 

در هفته‌های اخیر، آذربایجانی‌ها بارها درباره سناریویی که آن‌ها را نگران می‌کند با من صحبت کرده‌اند: در این سناریو، علی خامنه‌ای برکنار می‌شود اما سیستم از بین نمی‌رود. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی باقی می‌ماند، هویت مذهبی خود را کنار می‌گذارد و به عنوان مجریان یک دیکتاتوری ناسیونالیستِ فارس ظاهر می‌شود؛ به طوری که به طور بالقوه پهلوی را به عنوان یک چهره نمادین جلو می‌اندازد و همزمان قدرت واقعی را در پشت پرده حفظ می‌کند.  

تغییر از خامنه‌ای به پهلوی برای اقلیت‌های قومی در ایران، این در بهترین حالت به معنای تداوم رژیم و یا حتی چیزی بدتر است. حکومتی که برای مشروعیت بخشیدن به خود بر ناسیونالیسم فارسی تکیه کند، می‌تواند به سرعت سرکوبگرتر شود. 

 دوران تاکید داشت:گام‌های بعدی ترامپ اعم از حمله، تحریم یا مذاکره می‌تواند به این حوادث شتاب ببخشد. واشینگتن باید به طور گسترده با تمام گروه‌های قومی در ایران مشورت کند. همچنین باید با رهبران کشورهای همسایه که با پیامدهای بحران پیش‌رو مواجه خواهند شد، به ویژه با الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، رایزنی نماید.

گوناز تی وی

E. Y