بو یازیدا اؤزت اولاراق میفیک حایات آغاجی سیستئمینه، گله‌نک‌لرینه و حضرت عیسانین یاشام آغاجی آلتیندا دوغولماسی اینانجینا و بو اینانجین کؤکونو آراشدیرماق ایسته‌ییریک.

 

چوخلو اساطیری سیستئم‌لر‌دکی دونیا مودئل‌لری‌نین اؤنملی عنصورو «دونیا آغاجی» دیر. «... آرخاتیپ‌لر ایچه‌ری‌سینده آغاج آرخاتیپی دیققتی اؤزل اولاراق جلب ائدیر. آغاج عادتن اوچ بؤلوم‌دن عیبارت، دونیانین ایلکین- سونونو اؤزونه بیرلشدیرن بیر سیموول کیمی اورتایا چیخیر» (کامال عابدوللا، سیرر ایچینده داستان و یاخود گیزلی دده قورقود- ۲. ب.، ۱۹۹۹، ص. ۲۶۰).

 

محصول دارلیق، حایات، سما، نسیل، شامان، آخیرت آغاجی، اوجا آغاج واریانت‌لارین‌دا راست گلینن دونیا آغاجی اساطیری مکانین، کاییناتین اوچلو بؤلگوسوندن عیبارت اولان «شاقولی» کوسمیک مودئلین و دؤرد، بئش، سکگیز، دوققوز حیصصه لی «اوفقی» مکانی مودئللرین اساسیندا دورور. کاییناتین ایلک مکانی بؤلگوسو آغاج‌لا باغلی‌دیر: اونون کؤک لری یئرآلتی، قارانلیق دونیا‌نی، گؤوده‌سی یئری، ایشیق‌لی دونیانی، بوداق‌لاری گؤیو تمثیل ائدیر. بو بؤلگو سونراکی دینی سیستئم‌لرده اینکیشاف ائتدیره‌له‌رک آیری-آیری مخلوقلارلا مسکون‌لاشمیش یئددی، دوققوز قاتلی دونیا حاققیندا تصوورلرله سونوج لانمیش‌دیر.

 

دونیانین چوخ سپگی‌لی سئمانتیک قارشی قویمالار شکلینده اساطیری تفسیری‌ده آغاج‌لا باغلی‌دیر. دونیا آغاجی یوخاری-آشاغی، ساغ-سول، یئر-گؤک، کئچمیش-گله‌جک، قارانلیق-ایشیق، یاشام-اؤلوم، ائرکک-دیشی، گونئی-قوزئی، اورتا-قیراق، خئیر-شر کیمی عکسلیک‌لری ائحتیوا ائده‌رک، بیر-بیرینه موناسیبت‌ده معنالاندیریر. حایاتی باشلانغیج، دیری‌لیک، محصول‌دارلیق، آرتیم آنلاییش‌لاری‌دا دونیا آغاجی ایله ایفاده اولونور.

 

فیلولوق بختیار تونجای ائتنوقئنئز اینسان یارادیلیشی و حایات آغاجی موتیوی مقاله‌سینه گؤره؛

 

آ.م.ساقالایئو یازیرکی، آغاج تورک قام‌لیق دؤنه‌مینده و میفولوقییاسیندا أن قدیم اوبرازلاردان حئساب اولونور. هون‌لار آغاجا آت قوربانی کسیر، کله‌سینی و دریسی‌نی‌ده بوداقلارینا آسیردیلار.

 

ن. قوروقوو طرفیندن توپلاناراق یازییا آلینمیش واریانت‌داکی آغاج اوبرازی‌دا چوخ ماراقلی دیر:

 

...دونیادان گؤیه چیخان بیر دمیر آغاج واردی،

اوقدر بؤیوک کی، یئرله گؤیو باغلاردی.

گؤیلرین گؤبه‌گینده غم،کدر اسکیک ایدی،

بورادا نه گونش باتار، نه‌ده‌کی آی اسکیک ایدی.

بو گؤبک‌ده قیش یوخدو، همیشه یاز اولوردو،

بیرجه قو قوشو واردی هر کسه ساز اولوردو،

ایلک اینسانین آتاسی یارادیلمیشدی بوردا،

آدی آغ اوغلان ایدی، گؤز آچمیشدی اوردا،

گؤزونو آچار-آچماز اطرافینا باخمیش‌دی،

«من هاردایام» دئیه‌رک، اویانیب قالخمیشدی.

بیر اووا اوزانیرمیش اوزاق شرقین یؤنونه،

چوخ یوکسک بیر داغ چیخمیش اونون اؤنونه.

بو داغین اوزه رینده بؤیوک بیر آغاج وارمیش،

آغاجین شیره لری پارلاقمیش، خوش قوخارمیش.

بو آغاجین نملی قابیغی هئچ قورومازمیش،

سویو گوموش کیمی ایمیش، یارپاقدا سولمازمیش.

سوسلو- سوسلو بارداقلار بولاقلاردان ساقارمیش،

بونو گؤرنلر اونو بیر تومورجوق سانارمیش،

بو آغاجین زیروه‌سی یئددی گؤیو دله‌رمیش،

گؤیلر اوستونه چیخیب لاپ تانرییا گئدرمیش...(اؤگل، ۲۰۰۶- ص.۱۱۵-۱۱۷).

 

سؤزون بو یئرینده میرعلی سییداوون «آذربایجان میفیک تفککورونون قایناق لاری» آدلی مونوقرافییاسیندان بیر قونونو یئنیدن تکرار ائتمه یه احتیاج وار:

 

«سون واقتلارا قدر آذربایجانین بیر چوخ یئرلرینده آغاج پیرلری اولموشدور. همین پیرلر اساسن اوشاق- دوغوم پیرلری کیمی‌ده مشهوردور. بورایا دوغمایان قادین‌لار اؤولاد دیله‌گی ایله گلیب تاپینار، سجده یه دوشرمیش‌لر» (سییداوو، ۱۹۸۳، ص. ۳۷).

 

آذربایجان‌دا ایسلامین قبولوندان سونرادا خالقین مؤجوزه‌وی گوجه مالیک اولان آغاج‌لارین قوتسال‌لیغینا ایناندیغی‌نی وورغولایان م. حاجییئوا یازیر‌کی، ایسلام دینی آغاج تاپینماغی نه‌قدر یاساقلاسادا، یئنه ده آغاجا دیه‌ر وئریلمیش، بو دیه‌ر ایسلامی بیر قیلیغا بوروندوروله‌رک وارلیغینی سوردورموش‌دور: «بللی‌دیر کی، آغاجا، بیتکی‌یه اینانماق، اونلاری اونقون سایماق تورک دیللی خالقلاردا یایقین اولموشدور... .

 

تورک دیللی خالق‌لار آغاجین دوغوم و جوجوق‌لاری حیمایه ائدن ایلاهه اومای‌لا گؤیدن ائندیگینه اینانیرلار(حاجییئو، ۲۰۰۱، ص. ۶۲).

 

کریستیانلی‌لارین حایات آغاجینا اینانجینی حضرت‌-ی عیسانین دونیایا گؤز آچماسیندا عکس اولونور. بئله کی حضرت-ی مریم بیر اوجا آغاجین آلتیندا اوتوراراق گونشین ایشیغی قارنی ناحیه‌سینه سپله‌نه‌رک بویلو قالیب و حضرت-ی عیسا دوغولور. و تام بیلیم اینسانلاری طرفیندن ایثبات اولوناراق بو اینانجین اؤن-تورک‌لردن باتئ دونیاسینا أرمغان اولونوبدور. و عیسانین بئله دوغولوشو یاشام آغاجی واسیطه‌سیله تانری طرفیندن گلدیگینه گؤره باتئ میفولوقیا

 

سیندا عیسانی تانری‌نین اوغلو ساییرلار.

 

آنجاق بو یاشام آغاجی اینانجی نه زامان باتئ‌یا گئتدی!؟ بیر سیرا فاکت‌لارا توخوناق:

 

کریستیانلی‌لاردا کریسمس بایرامیندا یاشام آغاجی‌نی تمثیل ائدن کریسمس آغاجی‌نین کؤکو:

 

ناردوغان، اؤن-تورک‌لرده و ایسلاما قدر اولان تورک‌لر ایله سومئرلرده ده عینی آدلا خاطیرلانان یئنی ایل بایرامی‌دیر.

 

نار: گونش، توغان یا دوغان، دوغان گونش آنلامیندادیر. و بوگون عرب دیلینده اود و جهنم اودونا ایشله‌نن نار سؤزو أسکی تورکجه‌دن و سومئرلردن آلینمادیر.

 

ناردوغان بایرامیندا دوعالاری تانری‌یا گئتسین دئیه آغاجین آلتیندا هدیه‌لر قویوردولار، بوداقلارینا ایسه باند و بز باغلایاراق دوعالار و آرزولار ائده‌ردیلر. آغاجین أطرافیندا ماهنیلار اوخویاراق شامان دانسی ائده‌رمیشلر، ائولری تمیزله‌ییرمیش‌لر و ... یعنی یاشام آغاجی گله‌نگی یالنیز اورتا آسیادا وارایمیش. فیلیسطینده بیلمزمیش‌لر، تورکلردن کریستیانلی‌لارا کئچمیش و بونودا هونلارین آوروپایا گلیشلریندن سونرا اونلاردان گؤره‌رک آلدیقلاری سؤیله‌نیر. عیسانین دوغومو ایله هئچ ایلگیسی یوخدور (سومئرلوق موئزیز عیلمییه چیغ).

 

باشقا بیر سؤیلنتی‌لره گؤره، اگرسه کریستیانلی‌لارین دئییشی کی، حضرت-ی عیسا یاشام آغاجی آلتیندا دوغولوبدورسا و بو بیر قاچیلماز فاکت اولورسادا، سؤیلمه‌لی‌ییک کی ۳ مین‌ایل بوندان اؤنجه آز بویونون قوزئی، باتئ و دوغو آوروپایا و هم‌ده آراز بویوندان اولان ائتروسک تورک‌لری‌نین کؤچ ائتدیکلری هم تاریخن و هم آرخئولوژی تاپینتی‌لار نتیجه‌سینده ایثبات اولونموش‌دور و آذربایجان‌دا اولان چوخلو‌ گله‌نک‌لریده اؤزلری‌ایله آپارمیش‌لار.