بو یازیدا قایناقلارا أساس‌لاناراق اؤزت اولاراق اؤنجه گئرمی شهری‌نین داخیل اولدوغو موغان بؤلگه‌سینه و اولادا مؤوقئعینه، سونرا گئرمی حاقدا اولان فیکیرلری و مولاحیظه‌لریمیزی بیلدیره‌جه‌ییک.

موغان تاریخن چوخ گئنیش و زنگین بیر أراضینی احاطه ائتمکله، آزربایجان تورپاغینا عاید اولموش و بوگون‌ده اؤز وارلیغینی ساخلاییر. موغان دوزو کور-آراز (Araz-Kür) اووالیغی‌نین بیر حیصه‌سی اولماقلا، قوزئی-باتئ‌دا آرازچایی واسیطه‌سیله میل دوزوندن، کورچایی واسیطه‌سیله شیروان دوزوندن آیریلیر. گونئی‌ده و گونئی-دوغودا لنکران اووالیغینا و سالیان دوزونه قووشور. دوزون گونئی-باتئ‌دا داوامی گونئی آزربایجان أراضی‌سینده‌دیر. باتئ‌دان قارا‌سو چایی، دوغودان خزر دنیزی، گونئی‌ده ایسه اردبیل‌ایله موغان آراسیندا یئرله‌شن اینجیللی ناحییه‌سی‌ده داخیل اولماقلا بوگونکو گونئی آزربایجانین قوزئی-دوغو حیصه‌سی ایله احاطه‌لا‌نیر. گونئی‌ده گئرمی، بیله‌سووار، پارساباد، آصلاندوز ایستیقامتینده اینجیللی و خوروزلو ماحاللاری، ایسکانلی، جعفرآباد، شهرک-غرب، اولتان، اولتان‌قالا، بالابرزند، قالابرزند، ساکاکند کندلری موغانا داخیل‌دیر.

ایندی ایسه موغان سؤزونون کؤک آنلامی نه اولدوغونو بورادا آچیقلایاق کی موطلق اونون چئوره‌سینده اولان گئرمی و بیله‌سوار کؤکو ایله‌ده باغلی‌لیغی واردیر:

آراشدیرمالارا گؤره، أن دوغرو واریانت ایسه موغان سولو یئر (سولو دوز، سولو دوزه‌ن) آنلامینا گلمکده‌دیر:

«موغان میفیک سؤز قورولوشو باخیمدان ایکی سؤزدن بوتونله‌شیر: ایلک «مو» سؤزودور کی، أسکی تورکجه‌ده و ائله‌جه‌ده سومئر و هون قایناقلاریندا، مو، بو، سو واریانتلاری ایله راست گلینیر کی سو آنلامین وئرمکده‌دیر. ایکینجی «قان» سؤزودور کی بؤیوک، بؤیوک و گئنیش مکان آنلاملانیر، اؤرنک اولاراق آزربایجان آدیندا أصلینده آزربایقاندیر آز بی‌لرینین زنگین یاشاییش مکانی، آزلارین زنگین یوردو آنلامیندادیر. بیلیندیگی کیمی تورکجه‌میزده غ،ق آراسیندا زامان سوره‌جی‌ایله یئر دییشیمی اولوبدور کی، آق-آغ، آغا-آقا، توغ-توق و ب. او جومله‌دن ساییلیرلار کی موغان سؤزوده اصلینده موقان اولموشدور کی، سو اولان مکان، سولو و دوز یئر آنلامیندادا قئید ائدیلمکده‌دیر کی، میفیک سو اینانجلارا گؤره أن موقددس یئر ساییلیرمیش کی توپراغینادا برکت بخش ائتمیشدیر.

بیز ایلک دفعه «موغان» سؤزو ایله میلاددان اؤنجه ۲-۴ مینایللیکلرده فورمالاشمیش «بیلقاموس» و یا «بیلقامیس» داستانیندا قارشیلاشیریق.  داستاندا قئید اولونور کی، سا-موغان یئر اوزونو سو باساندان سونرا، یعنی نوح طوفانیندان سونرا یئر اوزونون ایکی صاحیبیندن بیری اولوب.»

گؤروندوگو کیمی موغان سؤزو ایلک اولاراق سومئرلرین داستانیندا و سو میفیک اینانجی‌ایله سیخ ایلگی‌ده اولوب و بو موغان سؤزونده آیدین‌دیر. بئله‌کی أسکی تورکلرده و ایندیده بیر سیرا تورک بوی‌لاریندا «سو» سؤزو بو، مو، می اولاراق کئچمکده‌دیر. قیپچاق تورکلرینده ایسه جو، چو، جوی و چوی شکیللرینده ایشلکدیر. بوگون قیرقیزیستاندا و قازاقیستانین گونئیینده «چوی» آدلی چای آدی واردیر کی اونون أطرافی «چوی» وادی‌سی آدلانیر. حتتا دیلیمیزده ایشلک اولان «چای» سؤزو ایسه همن سو دئمک‌دیر. ائله‌جه‌ده چاییر، چیمن سؤزلری و جوی، جوپ، جویبار و دیلیمیزده ایفاده ائتدیگیمیز جوم جولوق سو اولماق ایسه بو قونویا عایددیر.

گئرمی آدینا گلدیکده ایکی یئره آیریلیر بو سؤز: گئر (یئر، توپراق)، می (مو، سو). و بو سؤزون کؤکو سومئرلردن (کئنگئر) اولدوغونو بیر چوخ سومئرلوقلار طرفیندن ادعا ائدیلیر(آشاغی‌دا بو فاکتا توخوناجاییق). و بو منطیق و بیلگی ایله تام اویغون‌دور. و یوخاریدا سؤیله‌دیگیمیز کیمی موغان و بیله سووار آدی ایله تام بیر آنلامدادیر و هر اوچونده ایسه سو،مو و می و مکان و یئر (گئر، یئر، قان، بئل) واریانتلاری آیدین‌دیر. بیل‌قامیس داستانیندا موغان آدی‌نین کئچمه‌سی و گئرمی سؤزو سومئر (کئنگر) سؤزو ایله بیر آنلام داشیماسی سوی کؤکوموزو آیدینلادیر.

«سومئرلر ایلک آتا یوردلاری آذربایجان و دوغو آنادولو و اورتاآسیا اولموشدور. بوندان 6000 ایل اؤنجه دیجله و فیرات چایلاری آراسی اوالان مئزوپوتامایا نین گؤنئیینه گلیب یئرلشیب، اورادا بؤیوک بیر اویقارلیق قوراراق أن آزی 2000 ایل وارلیق‌لارینی قورویوب‌لار و کئنئگئر آدی ایله تانینمیش‌لار.  اونلارین اویقارلیقلاری‌نین أن اؤنملی اولایی دیللرینه گؤره بیر یازی ایجاد ائتمه لری، اوخول لار قوراراق، گیل اوزه رینه یازاراق او یازینی گلیش دیریب هر ایسته دیک لرینی یازا بیلمه لری دیر. سومئرلوق کرامئری اؤلوموندن ایکی آی اؤنجه چئویری سی نی ائدیب و تورک تاریخ قورومو طرفیندن یاییملانان «تاریخ سومئرده باشلار» کیتابیندا بوتون بلگه لری یازمیش دیر.»  (تورک سومئر شوناس، موئززئز ایلمییه چیغ).

کئنگر سؤزونون آنلامی باره‌ده پروفسور ف.ج. آغاسی‌اوغلونون «دوققوز بیتیک»یندن بیرینجی بیتیکینده «سومئر، تورک باغی»یندا اوخویاق:

«تاریخچی‌لرین بیرچوخو سومئرلرین 4-جو مین‌ایللیگین اورتالاریندا ایکی‌چای آراسینا گلمه‌سی قبول ائدیلیر. سومئر- أککد قایناقلارینا گؤره، ایکی‌چای آراسینین قوزئیی سوبار اؤلکه‌سی، گونئیی ایسه کئنگیر (سومئر) اؤلکه‌سی ایدی و بونلارین آراسیندا قالان کیوور (kiur) بؤلگه‌سی سونرالار أککد آدلاندی. سومئرلردن مین‌ایل سونرا بورا سامی (أککد) بوی‌لاری گلیب یئرلشدی. قدیم دونیا سیویلیزاسیاسندا اؤنملی یئری اولماسینا باخمایاراق، چوخدان اونودولموش «سومئر خالقی» و اونون دیلی حاققیندا تاریخ علمینه ایلک معلوماتی ژول اوپئرت  «jül oppert» 1869-جو ایلین 17 یانواریندا گتیردی. پروتوتورک بویلاری‌نین گونئی-باتئ بؤلگه‌لری حاققیندا ایلک یازیلی قایناقلار محض سومئر دیلینده‌دیر. سومئر ائپیک أثرلرینده گونئی آذربایجاندا قورولان آراتتا، لولو و قوت دؤولت‌لرینه عاید بلگه‌لرله یاناشی، سومئر- تورک علاقه‌لرینی آشکار گؤسته‌رن دیل پارالئل‌لری قدیم تورک بوی‌لارینین گونئی-باتئ سینیرلارینی معین ائتمه‌یه ایمکان وئریر. ایکی‌چای آراسی آرخئولوژی کولتورون سومئر اؤنجه‌سی دؤورو آذربایجانین گونئی-باتئ کولتورو ایله عینی منشاء‌لی اولوب. آ. لئو اوپئنحیم یازیر کی، ایکی‌چای آراسی‌نین گونئیینه گلیب یئرله‌شن سومئرلر اؤزلرینی «کنگرلی» و «کنگر اؤلکه‌سی‌نین آدامی» آدلاندیرمیش‌لار. اونلارین سومئر آدلانماسی ایسه أککدلرله باغلی‌دیر، چونکو بورا گلن أککدلر «سومئرلری»ده سوبار (سوبئر-سومئر) دئمیشلر. قازاق، قیرقیز، اؤزبک، قاراقالپاق و باشقورد خالقلاریندا اولدوغو کیمی، آذربایجان تورکلری‌نینده سوی‌کؤکونده ایشتیراک ائتمیش بویلاری‌نین یاشاماسی بللی‌دیر. های قایناغیندا چاغداش آذربایجان، ائرمنیستان و گورجوستان سینیرینداکی کور وادی‌سینده کنگراس بؤلگه‌سی و بورادا کنگرداغی قئید ائدیلمیش‌دیر و تمیز توپراق آنلامینا گلن گئر ایسه قئید اولونموش‌دور. گونئی‌ده کنگرلی طایفا و ماحالی ایسه واردیر. قانق، قانقلی، کنگه-کیشی، کنگر، کنگر-آس فورماسیندا ایشله‌نن بو ائتنونیمی تورک داستان گله‌نگی آرابا ایله باغلاییر. دونیادا ایلک تکر (təkər) و آرابانی تورک بویلاری‌نین ایجاد ائتدیگینی، قانقلی بویونا قدر تکه‌رین اولمادیغینی، ایلک آرابانی دوزه‌لتدیگینی قئید ائدن رشیدالدین یازیرکی، گرک اولان یوکلری، غنیمت‌لری بو آرابالارا یوکله‌ییب آپاردیلار و بو سبب‌دن ده «اوغوز اونلاری کانقلی، یعنی آراباچی‌لار، آراباسی اولانلار آدی وئردی.»

کیومرث ایسلامی