أسکی تورک میفیک دونیا گؤروشونده اولان کولت‌لار (مدنی وارلیق) و اینانجلارلا باغلی یاشادیقلاری و مسکن سالدیقلاری مکانلارا و جوغرافی اؤزللیک‌لرینه باخاراق اویغون اولان آتا اینانج‌لاری ایله و اوردا باش وئرمیش بیر سیرا اولایلارلا باغلی آد سئچیرمیش‌لر. ائله‌جه بوگونه قدر ساخلانیلیب گلیب یئنی نسیللره چاتدیغینا راست گلینیر. بو مکانلاردان بیری گونئی آزربایجانین باتئ اوستانی‌نین گونئی دوزه‌نلیگینده یئرله‌شن قوشاچای‌دیر.

شهرین آدی تمیز تورکجه‌میزده اولان ایکی سؤزجوکدن یعنی «قوشا» و «چای»دان عیبارتدیر. آیدین اولدوغو کیمی و بیر سیرا تدقیقاتلارا أساسن، توپونیمیادا «قوشا» سای آنلامینی داشیاراق، «ایکی» دئمک‌دیر. اونون ایشلنمه‌سی جوغرافی سجییه‌سینی‌نین تصدیقینه خیدمت گؤسته‌ریر.

قوشا سؤزو بو بؤلگه‌دن باشقا دیگر یئر آدلاردا ایسه گؤزه چارپماقدادیر؛ زنجانین قئیدار شهرینه باغلی اولان «قوشا تپه»، موغاندا «قوشا قیشلاق»، قوزئیده توووز رایونوندا چاتاق یا قوشا کؤی و ب. یاشاییش مکانلاریدا آد آپارماق اولور. و بوگون یئنی ائولنن‌لره قوشا قاریماق ایفاده‌سی‌ده دیلیمیزده ایکیلی سای‌دان خبر وئریر.

ائله‌جه‌ده بو بؤلگه ایکی جیغاتئ و تاتائو چایلاری آراسیندا یئرلشدیگی اوچون «قوشاچای» و ایکی‌چای آراسی آدلانماقدادیر.

میفیک گؤروشه گلدیکده «سو» واریانتی یالنیز قوشاچای‌دا دئییل، ائله‌جه باشقا شهر و بؤلگه‌لریمیزده ایسه سو وارلیغی‌ایله ایلگیلی اولانلارا راست گلیریک؛ اورمو، موغان، چایپارا، بیله‌سووار (سوو، سوب)، گئرمی، قاراسو، سولار، بولاق، بولود، چای، چاییر (سو و چای چئوره‌سینده بیتن اوت و بیتکی)، چیمن، قارا چیمن، بولاق و باشقا سؤز و ایفاده‌لریمیزده راست گلیریک.

آنجاق قوشاچای‌دا «چای» سؤزو آد آپاردیغیمیز کیمی ندن خبر وئریر؛

ﮔﺆﺭﻭﻧﺪﻭﮔﻮ ﮐﯿﻤﯽ قوشاچای‌دا سو ﺳﺆﺯﻭ چای واریانتیندا ایشلک‌دیر. ﻣﯿﻔﯿﮏ یئر-سوب روحلاری و ﺍﯾﻨﺎﻧﺠﯽﺍﯾﻠﻪ ﺳﯿﺦ ایلگیده‌دیر. ﺑﺌﻠﻪﮐﯽ ﺃﺳﮑﯽ ﺗﻮﺭﮐﻠﺮﺩﻩ ﻭ ﺍﯾﻨﺪﯾﺪﻩ ﺑﯿﺮ ﺳﯿﺮﺍ ﺗﻮﺭﮎ ﺑﻮﯼﻻﺭﯾﻨﺪﺍ ‏« ﺳﻮ ‏» ﺳﺆﺯﻭ ﺑﻮ، ﻣﻮ، ﻣﯽ ﺍﻭﻻﺭﺍﻕ ﮐﺌﭽﻤﮑﺪﻩﺩﯾﺮ . ﻗﯿﭙﭽﺎﻕ ﺗﻮﺭﮐﻠﺮﯾﻨﺪﻩ ﺍﯾﺴﻪ ﺟﻮ، ﭼﻮ، ﺟﻮﯼ ﻭ ﭼﻮﯼ ﺷﮑﯿﻠﻠﺮﯾﻨﺪﻩ ﺍﯾﺸﻠﮑﺪﯾﺮ . ﺑﻮﮔﻮﻥ ﻗﯿﺮﻗﯿﺰﯾﺴﺘﺎﻧﺪﺍ ﻭ ﻗﺎﺯﺍﻗﯿﺴﺘﺎﻧﯿﻦ ﮔﻮﻧﺌﯿﯿﻨﺪﻩ ‏«ﭼﻮﯼ ‏» ﺁﺩﻟﯽ ﭼﺎﯼ ﺁﺩﯼ ﻭﺍﺭﺩﯾﺮ ﮐﯽ ﺍﻭﻧﻮﻥ ﺃﻃﺮﺍﻓﯽ ‏«ﭼﻮﯼ‏» ﻭﺍﺩﯼﺳﯽ ﺁﺩﻻﻧﯿﺮ. و بوگون قوشاچای یاخینلیغیندا یئرله‌شن «چوغانلی» کؤیو ایسه سو و چای‌لا یاد ائدیلیر. ﺣﺘﺘﺎ ﺩﯾﻠﯿﻤﯿﺰﺩﻩ ﺍﯾﺸﻠﮏ ﺍﻭﻻﻥ ‏«ﭼﺎﯼ‏» ﺳﺆﺯﻭ ﺍﯾﺴﻪ ﻫﻤﻦ ﺳﻮ ﺩﺋﻤﮏﺩﯾﺮ . ﺍﺋﻠﻪﺟﻪﺩﻩ ﭼﺎﯾﯿﺮ، ﭼﯿﻤﻦ ﺳﺆﺯﻟﺮﯼ ﻭ ﺟﻮﯼ، ﺟﻮﭖ، ﺟﻮﯾﺒﺎﺭ ﻭ ﺩﯾﻠﯿﻤﯿﺰﺩﻩ ﺍﯾﻔﺎﺩﻩ ﺍﺋﺘﺪﯾﮕﯿﻤﯿﺰ «ﺟﻮﻡ ﺟﻮﻟﻮﻕ ﺳﻮ ﺍﻭﻟﻤﺎﻕ» ﺍﯾﺴﻪ ﺑﻮ ﻗﻮﻧﻮﯾﺎ ﻋﺎﯾﺪﺩﯾﺮ.

تورک میفولوگیاسیندا یئر-سوب روحلاری ندن خبر وئردیگینی فیلولوق بختیار تونجایین یازیسیندا اوخویاق:

«سو آذربایجان خالقی‌نین میفولوژی دونیا گؤروشون‌دکی یئری و رولونون میفولوژی یازی‌لاردا هر طرفلی عکسی‌نی تاپدیغی‌نی بیلدیرن آ. بابک یازیر کی، خالقی‌میزین أن أسکی‌لردن سویا هانسی دیه‌ر وئردیگی، اونا اولاغان‌-اوستو بیر نسنه کیمی باخاراق اونو قوتسال‌لاشدیرماسی، سویون ماجیک اؤزللیک‌لریندن نئجه ایستیفاده ائتمه‌سی بو ایناج‌لاردا آیری-آیری شکیل‌لرده گؤرونور: «اونلاری اؤیرنمک‌له طبیعت‌سئور تورکون دونیایا اومانیست موناسیبتی نین درینلیک‌لرینه وارماق، چاغداش معنویاتی‌میزین کؤکلری‌نی آیدینلیغا قووشدورماق مومکون دور» (بابک، 2010، س. 30).

بو اینانجا گؤره یئر-سو روحلاری توپراق آنا اؤتوگئنه باغلی اولان دوغا روحلاریدیر. بعضن بیر آغاجین،قایانین، داغین،گؤلون و حتتا بیر اؤلکه‌نین روحو حساب اولونورلار. یئر-سولارا حؤرمت أساس‌دیر. بیر مئشه‌یه گیرنده دیققتله حرکت ائدیلیر، اوجا سسله دانیشماق اولماز، بوداقلار قیریلماز. اگر اینسان طبیعت‌دن بیر شئی آلدیسا، بو طبیعت روحلاری نین ایجازه‌سیله اولمالی دیر. بو سبب دن اینسانلار یئر- سولارا شوکور ائدرلر.

«أسکی تورک میفولوگیاسیندا یئر- سولارارین اؤزل رولو واردیر. «کؤچ» داستانیندا یئر-سولارین«کؤؤچ» دئیه سسلری ائشیدیلیر. بونونلا همین روحلار تورک‌لری جزالاندیریرلار. تورکلر یئر-سو روحلارین آتالاری‌نین اونودولموش روحلاری اولدوغونا، اونلارین آدلارینی سالدیقدا آییله لرینی قورودوغونا، دستکله دیگینه اینام بسله ییردیلر.

أسکی تورک‌لرده سو یارادیلیش و حایاتین باشلانغیجی اولاراق قوتسال ساییلیب و آغ‌آنا (آنا ایلاهه) ایله بیرگه اولدوغونا اینانیرمیش‌لار» (بختیار تونجای، 2016).

گؤروندوگو کیمی آزربایجانین میفیک تفککورونون ائتکیسی أسکی‌دن بری توپونیم و اورونیمینده (داغ و دره) بو گونه قدر قورونوب ساخلانماقدادیر.

قایناق:

1- میرعلی سییداوو؛ آزربایجان میفیک تفککورون قایناقلاری، 1983.

2- بختیار تونجای؛ آغ‌آنانین اؤولادلاری، أن أسکی تورکلر، 2016.

3- عاریف آجال‌اوغلو؛ أساطیرلر، أفسانه و روایت‌لر، 2005.

کیومرث ایسلامی