بو گون سو قیراغیندا اولان شهرلریمیز أساسن أکینچیلیک و مالدارلیقلا تانینان مسکن‌لریمیز أن أسکی چاغلاردا اینسانلارین بورالاردا شهر سالماقلارین، مسکونلاشدیغی و اؤزل معیشت طرزلرینه صاحیب اولدوقلارینی، یعنی مدنییت و شهرلشمک تاریخینه مالیک اولدوقلارین آرخئولوژی بیلیم اینسانلاری تصدیق ائتمیشلر.

بو شهرلریمیزدن أن أساسی اورمو و اورمو گؤلو‌ چئوره‌سی، کور-آراز اووالیغی و باشقالاریدیر.

 قدیم دؤوردن آذربایجانین أراضی‌سینده هله پالئولیت دؤوروندن مسکونلاشماق وار ایدی. یعنی أسکی داش دؤورو (2 میلیون 700 مین‌ایل بوندان اؤنجه) آذربایجاندا م. اؤنجه 4-جو مین‌ایللیگه قدر داوام ائتمیشدیر (آذربایجان میللی‌ علملر آکادئمیاسی، آرخئولوژی فاکولته‌سی سیته‌سی)

داش دؤورو اوچ مرحله‌یه  بؤلونور، پالئولیت دؤورو (ایلک)، مئزولیت (اورتا) و نئولیت دؤوروندن (یئنی داش دؤورو) عیبارتدیر.

700 مین‌ایل اؤنجه اینسانلار اود ألده ائتمه‌گی اؤیر‌نه‌رک، اؤزلرینی سویوقدان قوروماغا، یئمک پیشیرمک و ب. آلت‌لرینی دوزلتمه‌گه باشلادیلار. 300-400 مین‌ایل اؤنجه آذربایجاندا مسکونلاشمیش ایلکین اینسانلارین تکامولونده یئنی مرحله باشلاییر. آزیق (Azıq) ماغاراسیندا آشکار اولونموش ایلکین اینسان چنه سوموگو بونا أن مؤحکم ثبوت‌دور.

مئزولیت دؤورو ایسه آذربایجاندا م.اؤنجه 8-11-جی مین‌ایللیک‌لری ایحاطه ائدیر. آرتیق بو دؤورده أکینچیلیک و حئیواندارلیق ایلکین فورمالاری یارانیر. بو دؤور باشلیجا اولاراق قوبوستان‌داکی قایا اوستو رسیملری و آرخئولوژی تاپینتیلار أساسیندا تدقیق ائدیلیر.

نئولیت دؤورو آذربایجاندا م.اؤنجه 7-جی مین‌ایللیگه تصادوف ائده‌رک قوبوستانین و حسنلو تپه‌ده (اورمو گؤلو یاخینلیغیندا) آرخئولوژی ماتئریاللاری ایله آراشدیریلمیش‌دیر.

بیر سیرا آراشدیریجی‌لار شهر سالماق رسمی شکیلده مئزوپوتامایا (بین‌النهرین) و سومئرلره عاید اولدوغونو و او شهره اور (ur) آدینی سومئر دیلینده شهر و توپلوم آنلامین وئردیگینی‌ده أن دوغرو فاکت ساییرلار.

آنجاق دونیا سومئرلوگیا کرالیچا‌سی آدی وئرمیش اونلو سومئرلوق م. عیلمیه چیغ یازدیغینا گؤره؛ سومئرلر اؤنجه اورمو و وان گؤلو‌ چئوره‌سینده و سونرا اورتا‌آسیادا یاشامیش و سونرا یعنی 6 مین‌ایل بوندان اؤنجه مئزوپوتامایا کؤچ ائتمیش‌لر و بوگون اورتا‌آسیادا اور آدلی مکان اولماسی و آذربایجاندا اورمو شهرینین آدی أن مؤحکم فاکت‌دیر (عیلمیه چیغ، 2018).

گؤروندوگو کیمی، سومئرلوژی‌ده ایسه تام دقیق اولماسادا دیل  و شهر آدی اورتاقلیغی‌دا سومئرلرین ایزینی مئزوپوتامایادان اؤنجه آذربایجان و اورتا آسیادا آختارمیش‌لار. یعنی اورمونو أن قدیم مسکن اولماسینی و سومئرله تورک دیلی آراسیندا اورتاق سؤزلر اولدوغونو آیدینلادیر. حتتا دوغو تورکیستاندا ایسه اورومچو شهری اولماسی دیققتی جلب ائدیر. چونکی تورکلر دوغویا آز بودوندان قوپوب کؤچ ائتمیش‌لر. و چوخ ائحتیمال ایله بوراداکی شهر آدلارین اورایادا مونتقیل ائتمیش‌لر.

بو سؤز اورتاقلیغیدا یالنیز اور سؤزو دئییل بیرچوخ سؤزلری هم سومئرلوق عیلمیه چیغ، سومئرلوق کرامئر و ائله‌جه‌ده پروفسور آغاسی‌اوغلو، پروفسور زهتابی و ب. ایسه سومئر و تورک دیل باغلاریندان سؤز ائتمیش و فاکتلار گتیرمیش‌لر. و بورادا سؤز قونوسو اورمو اولدوغو اوچون اور سؤزونه توخونماق ایسته‌ییریک.

قدیم تورک دیلینده «قبیله»، «اوروق» (اور- اوق) آنلامیندا اولموش اوق سؤزونه اویغون سومئر دیلینده «اینسانلار»، «خالق» آنلامیندا «ùg» و «uku» سؤزو ایشلنمیش‌دیر. همین اوق کؤکو آزر دیلینده اوغول، اوغلان سؤزلرینده اولدوغو کیمی، سومئر دیلینده‌ده اوقو «ugù» سؤزو «دوغماق»، «اؤولاد، اوشاق» آنلامیندا ایشله‌نیر. تورک دیللرینده اوروا، اوروق (اوروق، توروق) سؤزلرینین کؤکو سومئر دیلینده «قوهوملوق»، «آرتیم»

آنلاملاری اولان اور (ur) سؤزو «توپلوم»، «شهر» آنلامیندا ایشلک اولموشدور (آغاسی‌اوغلو، سومئر تورک باغی، دوققوز بیتیک). بو فاکتلا اویغون اولاراق اورمو شهری ایسه قدیم ایجتیماع مکانلاردان ساییلماقدادیر.

باشقا بیر واریانتلا باغلی اورمو شهر و گؤل آدی أسکی تورک اورمو بویو ایله باغلی‌دیر، یعنی م.اؤنجه 2-جی مین‌ایللیکده اورمو-وان گؤلو آراسیندا یئرلشن سوبار بی‌لیگینه سؤیکه‌نن بؤلگه‌لردن اورومه قوزئیده، آرمئه ایسه باتئ‌دا قونشولوقدایدی. بورادا یاشایان اوروم آدلی تورک بویلاری‌نین واقتی ایله بیرلیکده آشور-سوبار ساواشلاریندا سوبار شهری‌نین کؤمه‌یینه گلمه‌سی آشور چارئ‌نی ناراحات ائتمیشدی. بونلار همین اورمو بویلاری ایدی کی، آدینی اورمو، اورمو گؤلونه و اورومچو شهرینه وئرمیش‌دیر.

بو فاکتلارا أساسلاناراق، اورمو شهری أن أسکی شهر و‌مدنییت یئری اولاراق آذربایجانیمیزین اؤنملی شهرینه دؤنوشموشدور.

قایناق؛

1- م. عیلمیه‌ چیغ؛ رئپورتاژ؛ م.عیلمیه چیغ‌لا سومئره یولجولوق، 2018.

2- فریدون آغاسی‌اوغلو؛ آذربایجان شهرلشمک تاریخی.

3- آذربایجان میللی علملر آکادئمیاسی- آرخئولوژی فاکولته‌سی آراشدیرمالاری سیته‌سی.

4- فریدون آغاسی‌اوغلو؛ دوققوز بیتیک- سومئر تورک باغی.

کیومرث ایسلامی