ماددی مدنییت بشر تاریخی‌نین آیریلماز ترکیب حیصه‌سی اولوب، خالقین فیزیکی أمه‌یی‌نین نتیجه‌سی کیمی فورمالاشمیش، بؤیوک تکامول و اینکیشاف یولو کئچمیش‌دیر. طبیعی جوغرافیا شرایطین، دؤورون سوسیال-سیاسی خاراکتئری‌نین و ائتنیک اؤزللیکلری‌نین ائتکیلری‌ایله فورمالاشان یاشام مسکن‌لری‌نین ندنی اولموشدور.

آذربایجان مدنییت تاریخی چوخ أسکی اولموشدور. شهرلشمه تاریخی ایسه بو توپراقلاردا چوخ قدیم و زنگین اولموشدور. بئله‌کی آذربایجانین أن أساس شهرلریندن‌ بیری و آدی تمیز تورکجه اولان آستارادیر کی، هم قوزئی‌ و هم گونئیده یئرلشن بو أراضی آستاراچای چایی‌ واسیطه‌سیله قوزئی و گونئی بؤلومونه آیریلمیشدیر. آستارا دوزنلیک و داغ‌أته‌یی کیمی تانینیر. بو أراضی‌نین کؤکو مین‌ایللیک‌لره دایانان کورقانلار و باشقا تاریخی وارلیقلارا مالیکدیر. و أن أساسی آستارانین آدینین تورک کؤکنلی اولدوغو‌ آیدین‌دیر کی آشاغیدا داها دقیق تورک کؤکلو اولدوغونو آیدینلاداجاییق.

بیلیندیگی کیمی أسکی شهر و یئر آدلارین جوغرافیا ایله و او أراضی‌نین دوغال دورومو و گؤرونوشو ایله اویغون آد سئچیلمیش‌دیر. معلوم اولدوغو کیمی، تورک لهجه و شیوه‌لرینده هوندورلوکله باغلی باشقا سؤزلرده مؤوجود اولموشدور. اونلار تورک توپونوموکاسیندا أساسن سونلوق کیمی ایشلنمیشدیر. بو سؤزلردن بیری «اوست»، «اوستن» سؤزودور. «اوست» ایفاده‌سینین واریانتلاریندان اولان «اوستان» آدی ایشلک‌دیر. بو‌ سؤزون ایشلنمه تاریخی چوخ أسکی اولدوغوندان اونو یانلیش اولاراق فارس کؤکنلی سؤز کیمی قبول ائدیرلر، حالبوکی، فارس دیلینده بوگونده ایشلک اولان روستا (کند) سؤزو ائتیمولوژی باخیمدان أسکی تورکجه‌دکی عینی آنلاملی «أروستک» (روستاک) سؤزوندن قایناقلانیر (یئنگی اؤگه؛ ۲۰۱۳).

اوست سوزونون قارشیلیغی ایسه تورکجه‌میزده «آست» یعنی آشاغی و آلت سؤزو ایله بیردیر. یعنی جوغرافی یؤن و هوندورلوک بیلدیریسیدیر کی، اوست-آست (یوخاری-آشاغی) کیمی ایشلک‌دیر.

بو واریانتلا آستارا سؤزون آچیقلاماق ایسترسک أگر، آستاراچای آدینی أراضیده‌کی عینی آدلی بولاقدان آلمیشدیر و عینی حالدا آشاغی جوغرافیادا اولدوغو اوچوندور. هیدرونیم آست (آشاغی، چؤکک دره) و آرو/اورا (یئر) سؤزلریندن دوزه‌لیب‌دیر کی، آشاغی مکان و یئر آنلامینا مالیکدیر. آستاراخان، هشترخان، آستانا و ب. ایسه بو واریانتلا ایلگیلی‌دیر.

ائله‌جه‌ده آست+ أرن سؤزوده بیر چوخ قایناقلاردا ایشلنمیش‌دیر کی، آشاغی یئر یا مکان و جوغرافیادا یاشایان اینسانلار آنلامین داشیماقدادیر.

«اوست» سؤزوندن تؤره‌میش «اوستئر» (اوست یئر) سؤزو أن أسکی توپونیملرده ایشتیراک ائدیر. اونلاردان «شبیستر/شبوستر» (چیوستئر؛ شب/سوب، چی- سو آنلامیندا)، «پؤروستر» (توفارقانین یاخینلیغیندا)، حتتا اوشتوبین، شوشتر ایسه بو واریانتا داخیل‌دیر.

آستارا آدی باشقا واریانتلا پروفسور ف.آغاسی‌اوغلونون فیکرینجه، کؤکو مین‌ایللیکلره دایانان «آز/آس» بودوندان یادیگاردیر. بو باخیشدا آستارا، آس+أرن کیمی یعنی آس أرلری‌نین یاشاییش مکانی آنلامیندادیر. ائله‌جه‌ده میلاددان 2300 ایل اؤنجه آس بویوندان آیریلیب آوروپایا گئدن ائتروسک آدیندا ایسه آس، آز سؤزو آیدیندیر. ائله‌جه‌ده آسیا، آزمان، قازاق،آزاق، آزیق ماغاراسی، آستارا، آسمان وب. سؤزلرده ایسه گؤزه چارپماقدادیر. یعنی بو أراضی‌لر أسکی‌دن تورکلرین اوجاغی و یوردو اولموش‌دور.

کیومرث ایسلامی