بیر مانیفست(مرام نامه) اورتایا قویدو،12 ماده لیک مرامنامه ده ایرانین توپراق بوتونلوگون قوروماقلا گونئی آذربایجان تورک اولوسونون ایچ اؤزگورلوگو و اؤزون یؤنتمک حاققی اؤن گؤرولموشدو.

آذربایجانین کوتله وآیدینلارین اؤزونه آرخا گؤره ن « فیرقه» سونوندا 1324 آذرآینین 21 ده بؤیوک جوشقو ایله میللی حؤکومتی اعلان ائتدی. پیشه وری باشچیلیغی ایله قورولان میللی دؤولت اولکه ده گووه نلیک(امنییت) و توخداقلیق (ارامیش) ساغلاماغی باشاردی، دوغما حؤکومت ایقتیصادی و ایجتماعی چتینلیکلری آرادان قالدیرماغا  گئجه- گونوز چالیشیردی و بؤیوک باشاریلار ألده ائتمیشدی .

 اولایلاری حساسییتله ایزله ین تهران سینیرلنسه ده(عصبانی اولسادا) تپگی (عکس العمل) وئره بیلجک دورومدا دئیلدی .اینگیلیس و یئنی اورتایا چیخان سوپر گوجون«آمئریکا» تام ائتگیسی آلتدا اولان و آرد-آردا دئولت دَیشیکلیگیله سارسیلان تهران، تجروبه لی و پارادوکسیکال (متناقض) کیشیلیک (شخصیت) داشییان بیر سیاست چینین«قوام» دئولت باشینا کئچمسی ایلن توپارلاندی.

باشباخان اولان"قوام"ساغ  ایله سول آراسیندا ده نگه قورماق آماجی ایلن شوروی یانلی(طرف داری) سیاستچی لری کابینه سینده  یئر وئردی. باتینین اؤزللیکله اینگیلیسین سؤزچوسو کیمی مسکویا گئدن قوام، بیر اَلده باتینین آتم بومباسینین تهدیدی بیر اَلده ده قورئی نفتینین ایمتیازی ایله ایستالینله دانیشیغا اوتوردو، بئینینده باشقا دوشونجه لر بئجرده ن ایستالین، بیر سیرا ندن لره گؤره دانیشیق ماساسینا اوتورمادان گونئی آذربایجان میلی حرکتین باتی ایله اؤز آراسیندا دوزلیشمه پایی( وجه المصالحه) ائتمک سونوجونا وارمیشدی.

1- پیشه وری ده، درین میلی روح و خالقینا سونسوز سئودانی آنلامیشدی.

2- پیشه وری نین، سولچولوغو آذربایجان اولوسونون قورتولوشونا آراج(وسیله)ائتدیگینه قوشقوسو قالمامیشدی.

3- پیشه وری و گونئی آذربایجان میلی حرکتینده اولان گوجلو میلی دوشونجه نین شوروی نین سینیرلاری ایچینده اسیردوشموش تورک میللتلرینه سیچرایاجاغیندان درین قورخویا دوشموشدو...

بئله لیکله دونیا زحمتچکنلرینین بیرلشدیرمه شوعارین وئرن یؤنَتیم، آذربایجان اولوسونون قوتسال دبریشین ایدئولوژیک ( سولچولوق، یا دوغرو دئسک روس ائمپریاسینین چیخارلاری) دئیل بلکه بیر میللی دوشونجه داشییان حرکت گؤرونجه، بوتون شوعارلارین اونوتدو.

گونئی قیامین چوخ اوجوز ساتان، داها دوغروسو، آذربایجان اولوسوندان قورتولماغا چالیشان ایستالین، بیر نئچه  اؤنمسیز ایمتیاز قارشیلیغیندا گونئی آذربایجان سورونون ایرانین ایچ سورونو تانیدی. بیلملییک کی مغرور ایستالین آرادیغین پیشه وری ده بولسایدی بو پرستیژ داواسین هئچ  دَیَره اوتوزمازدی. بو آرا دوغما حؤکومته یییه لنن آذربایجان میللتی دونیا اویونلارینا قوربان گئتدیگیندن خبرسیز اؤلکه ده بیر ایلدن آز بیر زاماندا اون ایللرین گلیشمه سین (پیشرفتین) ساغلامیشدی. قوام تهرانا دؤندو و بیر پارا دیپلماسی ایله میللی حرکتین لیدرلرین جایدیرماغا باشلادی. آمئریکالی ژنرال «نورمن ایسکارتزکپوف» ایران اوردوسون  توپارلامیشدی . باتینین آغیر و گلیشمیش یاراقلاری ایلن(سیلاحلاری ایلن) قورشانان ایران اوردوسو، سیلاح آنبارلاری قیزیل اوردو طرفیندن بوشالمیش گونئی آذربایجان اوردوسو  درین اینام  و ائلینه  باغلی  اولاراق بؤیوک و تاریخی بیر دؤووش سرگییه قویدو. سونوندا اوچ گون قانلی دیرنیشدن سونرا گوجلو اوردو و آمئریکا نین ساواش اوچاقلارینین قاباغیندا آج و موهوماتسیز قوشونون دورماغی، اولان ایش دئییلدی. ایران اوردوسو آذربایجاندا ایره لیله یه رک عسکر، قارایاخا، اوشاق و قادینا باخمایاراق قیرقین آپاریردی. و دونیا سوییه سینده بئله، کیمسه بو سوی قیریما دور دئمیردی! اون مینلر اینسان شهید و سایسیز یارالی، سورگون، ایتگین و توتساق ( دونیا سوییه سینده اَن اوزون سیاسال توتساق چکن بؤیوک قاهرامان رحمتلیک "صفرخان قهرمانیان" بونا تانیقدیر) وئرن گونئی آذربایجان بؤیوک بیر سوی قیریمینا اوغرامیشدی.

سونوندا21/آذر/1324 ده قورولان گونئی آذربایجان میلی حؤکومتی21/آذر/1325 ده دئوریلدی وبیر میللتین اؤزگورلوک سسی قان گؤلونده بوغولدو. بؤیوک اؤندر سید جعفر پیشه وری میللتینین آراسیندا قالیب اؤلمگه قرار وئرسه ده، ایستالینین ترفندی ایله قوزئی آذربایجانا آپاریلیب و ماشین تصادیفی گؤستریلن اولایدا بیر ائرمنی اَلیله شهادته یئتیشدی.

بئله لیکله 21/آذر/1325 ده  گونئی آذربایجان میلی حرکتی سویوق ساواشین ایلک قوربانلیغی اولدو.

سوی قیریمینا اوغرایان گونئی آذربایجان میلی حرکتی اوزون بیر سوره(مدت) یئرآلتینا چکیلدی و کولون آلتیندا کوًز اولدو.

عباس لیسانی 1383

"اوزگورلوک هارایی" کیتابی