۲۰ ژانویه ۱۹۹۰، که در تاریخ آذربایجان با عنوان «قارا یانوار» شناخته می‌شود، یادآور شبی است که هزاران زن و مرد آذربایجانی با دستان خالی، سینه در برابر ارتشی تا دندان مسلح سپر کردند و از سرزمین و کرامت خود دفاع نمودند.

در اواخر دهه ۱۹۸۰، اتحاد جماهیر شوروی با حمایت آشکار از ارمنستان، زمینه‌های اشغال اراضی آذربایجان ـ که در آن زمان یکی از جمهوری‌های تحت حاکمیت مسکو بود ـ را فراهم ساخت. از سال ۱۹۸۷، در نتیجه این حمایت‌ها، صدها هزار آذربایجانی از سرزمین‌های تاریخی خود در ارمنستان رانده شدند.

ارمنستان با پشتیبانی مستقیم مسکو، ادعاهای ارضی علیه مناطق تاریخی آذربایجان، به‌ویژه قره‌باغ، را مطرح کرد؛ اقدامی که به ایجاد ناامنی، رعب و وحشت در میان آذربایجانیان ساکن این مناطق انجامید و در مواردی به کشتار مردم محلی نیز منجر شد.

حمایت بی‌قید و شرط مسکو از ارمنستان، جلوگیری از اعتراضات مردم آذربایجان و تداوم تنش‌های مرزی، همراه با تلاش برای فریب افکار عمومی، نارضایتی گسترده‌ای را در میان ملت آذربایجان رقم زد. در این شرایط، هرگونه اعتراض یا مقاومت با بازداشت پاسخ داده می‌شد.

آذربایجانی‌ها به دستور مسکو به‌طور کامل خلع سلاح شدند؛ حتی سلاح‌های شکاری نیز جمع‌آوری شد، در حالی که ارمنستان هم‌زمان به انواع تجهیزات نظامی مجهز می‌گردید. این سیاست نابرابر، زمینه‌ساز اعتراضات گسترده مردم باکو در اواخر سال ۱۹۸۹ شد.

معترضان خواستار توقف تجاوزات، رسیدگی به مطالبات به‌حق ملت آذربایجان و پایان سیاست‌های سرکوبگرانه بودند. با بی‌پاسخ ماندن این مطالبات، شعارهای استقلال و آزادی به محور اصلی تظاهرات تبدیل شد.

در شب ۱۹ به ۲۰ ژانویه ۱۹۹۰، به دستور «میخائیل گورباچف»، رهبر وقت اتحاد جماهیر شوروی، یگان‌های ویژه ارتش سرخ ـ که بخش قابل توجهی از آن را نیروهای ارمنی تشکیل می‌دادند ـ بدون هیچ هشدار قبلی به شهر باکو یورش بردند. در این حمله، از تانک، مسلسل، سلاح‌های اتوماتیک و دیگر تجهیزات سنگین جنگی علیه مردم غیرمسلح، از جمله زنان، کودکان و سالمندان استفاده شد. منازل مسکونی به آتش کشیده شد و ارتش شوروی خشونتی بی‌سابقه علیه مردمی به نمایش گذاشت که بیش از ۷۰ سال تبعه همان حکومت بودند.

بر اساس گزارش‌ها، برخی از قربانیان با بیش از ۲۰ گلوله هدف قرار گرفتند، چشمان برخی از کشته‌شدگان از حدقه بیرون آورده شد، کودکان و سالخوردگان به قتل رسیدند و حتی آمبولانس‌ها و پزشکان نیز به رگبار بسته شدند. مردم در خانه‌های خود هدف گلوله قرار گرفتند.

طبق آمار نهایی، در فاجعه ۲۰ ژانویه ۱۴۷ نفر از مردم غیرمسلح جان باختند، ۸۴۱ نفر به‌صورت غیرقانونی بازداشت و ۷۴۴ نفر مجروح شدند. برخی از پیکرها به دریا انداخته شد و اسناد مربوط به بازجویی‌ها در مسیر انتقال به مسکو از بین رفت.

چند سال بعد، مجلس ملی جمهوری مستقل آذربایجان، این فاجعه را از منظر سیاسی و حقوقی مورد بررسی قرار داد. «ژانویه سیاه» یا «شنبه سیاه» به‌عنوان سرکوب خونین جنبش استقلال‌خواهی آذربایجان شمالی، در تاریخ رسمی این کشور ثبت شد.

نکته قابل تأمل تاریخی آن است که سیاست خلع سلاح آذربایجان و هم‌زمان مسلح‌سازی ارمنستان توسط حکومت مرکزی شوروی، شباهت آشکاری با سیاست‌هایی دارد که امروز حکومت ایران در قبال آذربایجان جنوبی در پیش گرفته است.

حکومت ایران نیز با اعمال فشار بر تورک‌های آذربایجان جنوبی و تغییر ترکیب جمعیتی آذربایجان غربی به نفع کردها، در حال اجرای سیاست‌هایی است که یادآور همان رویکردهای سرکوبگرانه گذشته است.

گوناز تی وی