روسیه طی سال‌های طولانی، جغرافیای ترکستان و قفقاز جنوبی را به‌عنوان مرز طبیعی جنوبی خود و به‌منزله منطقه حائل میان خود و قدرت‌های آن‌سوی مرز (هندِ تحت کنترل بریتانیا و بریتانیا، و بعدها ایرانِ تحت نفوذ آمریکا) تلقی می‌کرد. این وضعیت در طول قرن‌های نوزدهم و بیستم عمدتاً بدون تغییر باقی ماند، اما با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و شکل‌گیری دولت‌های مستقل در ترکستان و قفقاز جنوبی، از آن وضعیت پیشین عملاً اثری باقی نماند. روسیه با ایجاد سازوکارهایی چون جامعه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) و سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) کوشید منطق «حیاط خلوت» خود را در این مناطق حفظ کند، اما امروز به‌روشنی دیده می‌شود که این سیاست با شکست مواجه شده است.

_{از دست رفتن کنترل روسیه بر قفقاز جنوبی}

روسیه به‌ویژه در قفقاز جنوبی از مناقشات ارضی به‌عنوان ابزار نفوذ استفاده می‌کرد. از این رو، جنگ ۴۴ روزه دوم قره‌باغ (۲۷ سپتامبر ۲۰۲۰ – ۹/۱۰ نوامبر ۲۰۲۰) و عملیات یک‌روزه ضدتروریستی (۲۰ سپتامبر ۲۰۲۳) که به حل مناقشه قره‌باغ انجامید، یکی از مهم‌ترین ابزارهای نفوذ مسکو را از میان برد. روسیه پس از جنگ دوم قره‌باغ با استقرار نیروهای موسوم به صلح‌بان در منطقه، گمان می‌کرد می‌تواند دامنه نفوذ خود بر آذربایجان را افزایش دهد، اما عملیات موفق یک‌روزه ارتش آذربایجان این محاسبه را نقش بر آب کرد و نیروهای روسی ناچار شدند زودتر از موعد منطقه را ترک کنند. بدین‌ترتیب، یکی از پروژه‌های دیرپای روسیه برای حفظ نفوذ در منطقه، یعنی مسئله ۲۰۰ ساله قره‌باغ، بسته شد.

_{تهی شدن سازمان‌های بین‌المللی تحت رهبری روسیه}

پیروزی کامل آذربایجان بر ارمنستان و حل مناقشه قره‌باغ به نفع باکو، در ارمنستان پرسش‌هایی جدی درباره اهمیت و کارآمدی روسیه ایجاد کرد. در حالی که ارمنستان عضو سازمان پیمان امنیت جمعی بود، روسیه نتوانست آن را از شکست نجات دهد. بنابراین این پرسش مطرح شد که ماندن در سازمانی که نتوانسته امنیت کشور را تضمین کند چه معنایی دارد؟ به همین دلیل ارمنستان عملاً فعالیت خود در این سازمان را تعلیق کرده و در رزمایش‌های آن شرکت نمی‌کند. این رفتار، اعتبار سازمان را تضعیف کرده و برای دیگر اعضا نیز به یک سابقه تبدیل شده است.

_{نقش جنگ روسیه و اوکراین}

بی‌تردید یکی از عوامل اصلی چنین رفتار مستقلی از سوی ارمنستان و ناکامی طرح‌های روسیه در قره‌باغ، فراهم بودن شرایط سیاسی ناشی از جنگ اوکراین است. روسیه اکنون منابع محدود خود را در باتلاق اوکراین مصرف می‌کند و همین امر نفوذ آن بر جمهوری‌های سابق شوروی را به‌طور محسوسی کاهش داده است. در نتیجه، مسکو نه‌تنها کنترل خود بر قفقاز جنوبی را از دست داده، بلکه در ترکستان نیز نشانه‌های فاصله‌گیری دیده می‌شود. کشورهای ترکستان در سال ۲۰۲۵ به‌ترتیب با اتحادیه اروپا، چین و ایالات متحده نشست‌های مهمی برگزار کرده و توافق‌هایی امضا کردند. افزون بر آن، قزاقستان در فوریه ۲۰۲۶ با اصلاح قانون اساسی، جایگاه زبان روسی را تنزل داد. بدین‌ترتیب، روسیه در حالی که گمان می‌کند در اوکراین دستاوردهایی داشته، عملاً قفقاز جنوبی را از دست داده و در ترکستان نیز با نشانه‌های آشکار ضعف مواجه است.

_{چه کسی جای روسیه را پر می‌کند؟}

آذربایجان پس از پیروزی در جنگ دوم قره‌باغ، در ۱۵ ژوئن ۲۰۲۱ با ترکیه، عضو ناتو، «بیانیه شوشا» را امضا کرد. سپس در ۸ اوت ۲۰۲۵، در چارچوب تلاش‌های طولانی‌مدت برای گشایش کریدور زنگزور، گام مهمی برداشت. در این تاریخ، آذربایجان و ارمنستان با میانجیگری رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، توافق صلح را پاراف کردند. بر اساس متن توافق، به آذربایجان امکان عبور آزاد از خاک ارمنستان برای اتصال به نخجوان داده شد و این کریدور با عنوان «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» (TRİPP) به مدت ۹۹ سال به آمریکا اجاره داده شد. این امر به معنای حضور دومین کشور عضو ناتو پس از ترکیه در منطقه است.

_{نگرانی ایران}

خروج روسیه از منطقه برای ایران نویدبخش هیچ امر مثبتی نیست. تهران در جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل (۱۳ تا ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵) از متحد خود حمایت عملی دریافت نکرد و عملاً پیامد این عقب‌نشینی را تجربه کرد. افزون بر آن، در چارچوب TRİPP، «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی»  ایران اکنون در آستانه هم‌مرز شدن با آمریکا قرار گرفته است.

_{عامل آذربایجان برای ایران}

کاهش نفوذ روسیه در منطقه، دست آذربایجان را بازتر می‌کند؛ مسئله‌ای که برای ایران، که میلیون‌ها تورک آذربایجانی را در مرزهای خود تحت فشار و محدودیت نگه داشته، مطلوب نیست. آذربایجان چندین بار این نگرانی تهران را تأیید کرده است. در جریان جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و ایران، باکو در دو نوبت (۱۷ و ۱۹ ژوئن ۲۰۲۵) از اسرائیل خواست در مناطق محل سکونت تورک‌های آذربایجانی به زیرساخت‌های غیرنظامی آسیب نرساند. افزون بر این، رئیس‌جمهور آذربایجان، الهام علی‌اف، در ۳ نوامبر ۲۰۲۵ در پارلمان این کشور بر اهمیت زبان تورکی آذربایجانی تأکید کرد و به کاهش جایگاه آن در برخی کشورهای همسایه اشاره نمود. وی در پیام ۳۱ دسامبر ۲۰۲۵ نیز تصریح کرد که «تمام آذربایجانی‌ها باید بدانند و می‌دانند که پشت سر آنان دولت قدرتمند آذربایجان قرار دارد». او در ۵ ژانویه ۲۰۲۶ نیز بار دیگر بر اهمیت زبان تورکی آذربایجانی تأکید کرد و جمعیت بیش از ۱۰ میلیونی آذربایجان مستقل را یادآور شد. این مواضع نشان می‌دهد جمهوری آذربایجان از نقش حمایتی خود نسبت به آذربایجانی‌های جهان صرف‌نظر نکرده و در صورت فراهم بودن شرایط تاریخی و سیاسی، در این مسیر گام برخواهد داشت.

_{نتیجه‌گیری}

در شرایطی که مذاکرات فشرده میان آمریکا و ایران جریان دارد و نیروهای نظامی آمریکا هر روز بیشتر در منطقه متمرکز می‌شوند، خروج روسیه از قفقاز جنوبی و جایگزینی تدریجی آن با نفوذ کشورهای عضو ناتو، خنثی شدن ارمنستان از سوی ترکیه و آذربایجان، و ظهور آذربایجان به‌عنوان یک بازیگر مستقل منطقه‌ای، همگی عواملی هستند که نمی‌توانند برای ایران بی‌اهمیت باشند. از این رو، تهران که خود را در موقعیتی دشوار می‌بیند، گهگاه از طریق کانال‌های مختلف پیام‌های تهدیدآمیز علیه آذربایجان منتشر می‌کند. / Cəfər Cəfərli

گوناز تی وی

R.G