با وجود افزایش تراز دریاچه اورمیه طی هفته‌های اخیر بر اثر بارش‌ها، دو تن از برجسته‌ترین متخصصان هشدار می‌دهند که این بهبود ظاهری نباید افکار عمومی را نسبت به تداوم بحران گمراه کند. احمد بایبوردی و بهروز صراف با تحلیل دقیق داده‌ها و روندهای هیدرولوژیک تأکید می‌کنند؛ شرایط فعلی نه‌تنها نشانه احیای پایدار نیست، بلکه می‌تواند در صورت بی‌توجهی به اصلاحات ساختاری، دوباره به سرعت به سمت فروکش‌کردن پیش برود.

 

دکتر بایبوردی ضمن تأکید بر اینکه افزایش تراز فعلی بیشتر حاصل بارش و برخی رهاسازی‌های مقطعی است، توضیح داد: «نمی‌توان این وضعیت را نشانه احیای پایدار دانست. فاصله با تراز اکولوژیک همچنان بسیار زیاد است و وضعیت شکننده باقی مانده.»

 

وی مهم‌ترین شاخص‌های تحلیل وضعیت دریاچه را شامل تراز، حجم، وسعت، پایداری ورودی‌ها، شوری، وضعیت آب‌های زیرزمینی و شدت کانون‌های گرد و غبار دانست و هشدار داد: «اتکا به یک شاخص، مانند تراز آب، می‌تواند گمراه‌کننده باشد.»

 

بهروز صراف نیز گفت: «دریاچه سه سکانس فصلی دارد؛ فروردین و اردیبهشت امیدوار می‌شویم، تیر تا شهریور ناامید می‌شویم، مهر و آبان دوباره نیم‌نگاهی به بهبود داریم. این فراز و فرود طبیعی است؛ اما نباید با بارش‌های بهاری تصور کنیم که مشکلات تمام شده.»

 

وی تأکید کرد: «دریاچه را باید با میانگین درازمدت سنجید، نه با سال پیش. میانگین ۱۴ میلیارد متر مکعب است، اما امروز بهترین برآوردها از ۲.۵ تا ۳ میلیارد بیشتر نیست.»

 

کشاورزی؛ اصلی‌ترین عامل فشار بر حوضه

از نگاه بایبوردی، بزرگ‌ترین چالش احیا، عدم تعادل پایدار در کل حوضه است، تا مصرف آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی متناسب با ظرفیت واقعی حوضه تنظیم نشود، اقدامات احیایی فقط آثار موقت خواهند داشت. وی معتقد است اصلاح الگوی کشت و افزایش بهره‌وری آب در عمل با ابعاد بحران هم‌خوان نبوده است.

 

بهروز صراف به ضعف ساختاری اشاره کرد و گفت: «بخش کشاورزی تنها بخشی است که دریاچه را به این روز انداخت و همچنان هم ادامه دارد. قوانین برنامه‌های پنج‌ساله، مدیران کل کشاورزی را موظف به افزایش سطح زیر کشت می‌کند؛ بنابراین حتی اگر بخواهند همراهی کنند، قانون مسیر دیگری را از آنان می‌طلبد.»

 

وی افزود: «دوگانگی میان نگاه محیط‌زیستی و نگاه اشتغال‌محور باعث شده حق‌آبه زیست‌محیطی جنبه تشریفاتی پیدا کند. در عمل، کشاورزی همیشه اولویت داشته است.»

 

حق‌آبه زیست‌محیطی؛ «رهاسازی مقطعی کافی نیست»

بایبوردی در ارزیابی وضعیت تخصیص حق‌آبه توضیح داد: «حق‌آبه زیست‌محیطی زمانی معنا دارد که در قالب برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده، قابل پایش و متکی بر نیاز اکولوژیک اجرا شود. رهاسازی مقطعی بدون کنترل برداشت‌ها، مؤثر نیست.»

 

وی تأکید کرد: «نگاه تک‌بعدی به حق‌آبه تنها در سطح رهاسازی سدها اشتباه است و باید آب‌های زیرزمینی، الگوی مصرف و نیازهای اکولوژیک در چارچوبی واحد مدیریت شود.»

 

صراف نیز در ادامه افزود: «تعارض میان نیازهای محیط‌زیستی و خواسته‌های کشاورزی باعث شده حق‌آبه همیشه در حاشیه باشد. تا زمانی که این دوگانه حل نشود، هیچ برنامه‌ای نتیجه نمی‌دهد.»

 

ضعف حکمرانی حوضه‌ای؛ «نبود یک مرجع واحد و مقتدر»

احمد بایبوردی یکی از اصلی‌ترین خلأهای موجود در مسیر احیای دریاچه اورمیه را نبود نظام مدیریت یکپارچه در سطح حوضه آبریز دانست و اظهار کرد: «تعدد دستگاه‌های مسئول و حاکم بودن نگاه بخشی در مدیریت منابع آب موجب شده هم‌افزایی لازم میان نهادها شکل نگیرد و هماهنگی کافی در داده‌ها، ارزیابی‌ها و اولویت‌ها وجود نداشته باشد.»

 

وی با اشاره به ضرورت اقدامات فوری در مسیر احیای دریاچه اورمیه گفت: «کنترل سخت‌گیرانه برداشت‌های آب در سطح حوضه، به‌ویژه جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز و اضافه‌برداشت از منابع زیرزمینی، تضمین و تخصیص شفاف حق‌آبه زیست‌محیطی، اصلاح واقعی الگوی کشت و کاهش وابستگی به محصولات پرمصرف آب، ایجاد سامانه یکپارچه پایش و گزارش‌دهی و همچنین تقویت مشارکت جوامع محلی و دانشگاه‌ها در فرآیند تصمیم‌سازی و اجرا، از جمله مهم‌ترین اقداماتی است که باید در اولویت قرار گیرد.»

 

بهروز صراف نیز گفت: «جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز آب، اختصاص بودجه مشخص و مستقل برای برنامه‌های احیای دریاچه، شکل‌گیری یک‌صدایی و هماهنگی میان مسئولان و همچنین حرکت به سمت آشتی دادن توسعه منطقه با گردشگری پایدار، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کوتاه‌مدت به بهبود شرایط کمک کند.»

 

گونازتی‌وی

SH.A