در شرایط افزایش تنش‌ها پیرامون ایران، تحلیلگران معتقدند که تنها فشار نظامی راه‌حل بلندمدت نیست. به‌عنوان یک رویکرد جدید، پیشنهاد می‌شود با استفاده از تنوع قومی و سیاسی داخل کشور، ایران در آینده به سمت مدلی کمتر متمرکز یا فدرال هدایت شود.

 

در این رابطه، دیدگاه کارشناسی در اندیشکده شورای روابط خارجی آمریکا (Council on Foreign Relations) منتشر شده است.

 

در این مقاله آمده است که سیستم «ولایت فقیه» که پس از سال ۱۹۷۹ اجرا شد، کشور را در عرصه بین‌المللی منزوی کرده و سیاست «محور مقاومت» را در منطقه تقویت کرده است. اما تداوم این مدل با تردیدهای جدی روبه‌رو است: «فشار نظامی به‌تنهایی ایدئولوژی “ولایت فقیه” را خنثی نخواهد کرد. راهبرد هوشمندانه‌تر، استفاده از شکاف‌های قومی و سیاسی داخل کشور و هدایت ایران به‌سوی یک سیستم فدرال در دوران پس از آیت‌الله‌هاست.»

 

نویسنده به تورکیه نیز اشاره می کند و در اینباره می نویسد:‌ «در جریان سفری در سال ۲۰۲۰، رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور تورکیه، چند بیت شعر خواند که در آن از جدایی تورک‌های آذربایجان و ایران توسط رود ارس ابراز تاسف کرد. وزیر امور خارجه ایران در واکنش به اردوغان، به حملات در رسانه‌های اجتماعی روی آورد. رسانه‌های دولتی ایران برای تضعیف تأثیر او، به اردوغان به عنوان «سلطان توهم» حمله کردند. آنها می‌دانستند که میلیون‌ها ایرانی آذربایجانی می‌توانند به باکو نزدیک‌تر از تهران باشند، همچنان که سایر گروه‌های اتنیکی به سرزمین‌های اجدادی خود تعلق خاطر دارند.»

 

نویسنده تأکید می‌کند که جمعیت ایران از یک ساختار قومی واحد تشکیل نشده و ممکن است فارس‌ها کمتر از نیمی از جمعیت کشور را تشکیل دهند. آذربایجانی‌ها، کردها، بلوچ‌ها، عرب‌های اهواز و دیگر گروه‌ها نقش مهمی در ساختار اجتماعی و سیاسی کشور دارند. در این چارچوب، افزایش نارضایتی‌های داخلی جلب توجه می‌کند.

 

به‌ویژه منطقه خوزستان از اهمیت راهبردی برخوردار است. در مقاله تأکید شده است:

«۸۰ درصد ذخایر نفت ایران و ۶۰ درصد ذخایر گاز این کشور در خوزستان قرار دارد. این منطقه سرزمین عرب‌های اهواز است. رضا شاه پهلوی که در سال ۱۹۲۱ قدرت را به دست گرفت، در سال ۱۹۲۴ امارت خودمختار آن‌ها را لغو کرد. نارضایتی ناشی از این تصمیم هرگز به‌طور کامل از بین نرفته است.»

 

موج‌های اعتراضی سال‌های اخیر نیز به‌عنوان نشانه‌ای از تنش‌های داخلی کشور ارزیابی می‌شود. از سال ۲۰۰۹ تاکنون، اعتراضات سراسری در مناطق مختلف ثبت شده است.

 

بر اساس این تحلیل، راهبرد جایگزین برای کشورهای غربی می‌تواند تقویت صدای اقلیت‌های قومی از طریق رسانه‌ها، جامعه مدنی و بسترهای دیپلماتیک باشد.

 

«واشینگتن به‌دنبال یک اپوزیسیون واحد است، اما از آنجا که جامعه ایران یکپارچه نیست، اپوزیسیون آن نیز یکپارچه نیست.»

 

در این مقاله همچنین آمده است که تصمیم‌گیری درباره ساختار سیاسی آینده ایران باید توسط ملت‌های ساکن در داخل کشور انجام شود، نه قدرت‌های خارجی: «اینکه این روند به یک دولت فدرال واحد یا چند دولت مستقل منجر شود، باید توسط ملت‌های محلی تعیین شود، نه واشینگتن یا تهران.»

 

در پایان، مقاله تأکید می‌کند که آینده ایران بیش از آنکه در قالب یک حکومت دینی متمرکز دیده شود، در یک مدل غیرمتمرکز یا فدرال قابل تصور است و این تغییر می‌تواند بر پایه پویایی‌های داخلی شکل بگیرد.

 

نویسنده این مقاله، اد حسین، عضو ارشد بخش خاورمیانه اندیشکده «شورای روابط خارجی» است.

تاریخ: 1 می 2026

مقاله را می‌توانید از اینجا بخوانید:

 [https://www.cfr.org/articles/iran-is-not-a-monolith-the-case-for-exploiting-the-countrys-internal-fractures]