تاریخ ملت تورک مملو از نوآوریهای آموزشی است که در همین رابطه یکی از مهمترین اصلاحات آموزشی انجام شده در زمان مدارس نظامیه در عهد سلجوقیان بوده است.

این قبیل مدارس در سراسر امپراطوری تورک سلجوقی در دوران سلطنت پادشاهان کبیر آلپ ارسلان و ملکشاه گشوده شده بود و نه تنها شهروندان این امپراطوری بلکه از دانشجویانی از 4 گوشه جهان و بخصوص قاره اروپا سرگرم تحصیل در آن بودند. با توجه به اینکه در گشایش این مدارس نظام الملک صدراعظم وقت نیز مساعی قابل توجهی از خود نشان داده بود. به همین دلیل این مدارس به عنوان نظامیه معروف گردید.

یکی از مهمترین میراثهای امپراطوری کبیر تورکان سلجوقی مدارس نظامیه است که نخستین بار در سال 1063 در شهر نیشابور و سپس در بغداد و بتدریج در دیگر  شهرهای این امپراطوری بسیار پهناور گشوده شد.

قبل از تشکیل مدارس نظامیه، مساجد، خانگاهها، رباطها، تکایا و زاویه ها عهده دار وظایف تعلیم و تربیت بودند. با تشکیل نظامیه ها، نظام آموزشی دچار تغییر شد و با برخورداری از بعضی اصلاحات توانست از قدرت عمل و تمرکز بیشتری در امر تعلیم و تربیت برخوردار گردد. هدف اصلی امپراطوری تورک سلجوقی از تاسیس مدارس نظامیه توجه بسیار به علوم و فنون و رشد و توسعه علمی و فرهنگی ملل و اقوام ساکن آن بود. این مفکوره سبب شد تا بودجه های کلانی برای تقویت مدارس نظامیه اختصاص یابد.

بسیاری از مدارس نظامیه ای که در دوران امپراطوری عظیم تورک سلجوقی تاسیس شد در محدوده خراسان بزرگ چون نیشابور و بلخ و هرات و مرو و هارونیه، در منطقه عراق عجم چون ری و اصفهان و یا در سرزمین عراق مانند بغداد و موصل و بصره و البته برخی مناطق دیگر چون طبرستان و هارگیرد و جزیره ابن عمر تاسیس شده است.

از میان این همه مدرسه نظامیه، بقایای مدرسه هارگیرد تا به امروز مانده است. 

به دنبال این مدارس در دیگر مناطق امپراطوری عظیم سلجوقی مدارس نظامیه دیگری در مناطق آناتولی، سوریه، مصر و فلسطین گشوده شد. این مدارس وقفی، همانند دانشگاهای امروزی از نظام نوین آموزشی برخوردار بودند. دانش آموزان ان مدارس بورس تحصیلی دریافت می کردند و اساتید نیز از حقوق خوبی برخوردار بودند.

 افتتاح مدارس نظایه تاثیرات بزرگ سیاسی و فرهنگی از خود برجای نهاد.

این مدارس سبب قوت علمی و تکنیکی سلجوقیه شد و همچنین در توسعه فرهنگی امپراطوری و نیز تقویت علمی جهان اسلام نقشی بزرگ ایفا کرد. برخی از مورخین بر این اعتقادند که مدارس نظامیه، امپراطوری سلجوقی را برای گشودن دربهای جهان غرب و شکست دادن امپراطوری روم شرقی در ملازگرد مهیا نمود.

در مدارس نظامیه علاوه بر دروس فرهنگی بر تدریس ریاضیات، علوم و فنون نیز همت گماشته شد. در این مدارس تدریس  به زبانهای تورکی، عربی و فارسی صورت می گرفت و دانشجویان در محضر اساتید، تاریخ، ستاره شناسی، منطق و فلسفه، جغرافیا، فیزیک، شیمی، ژئومتری و زبان و ادبیات می آموختند.

همچنین دانشجویان در مدارس نظامیه دروس قرآنی علم حدیث و اصول استنباط می‌آموختند. گفته می شود که درس اصول استنباط در هر زمینه ای با توجه به علوم و فنونی که دانشجو فرا می گرفت تغییر می یافت و متناسب با آن علم و یا فن می گردید. 

در مدارس نظامیه دروس دیگری چون ادب و آداب معاشرت تدریس می شد تا در سایه آن دانشجویان از ویژگیهای شخصیتی و اخلاقی قوی برخوردار گردند.

وقتی به فهرست برخی از اساتید و یا فارغ التحصیلان این مدارس می نگریم می توانیم چهره های شاخصی چون جوینی، غزالی، ابن اسحاق شیرازی، ابو سعید هروی و ابوقاسم سمنانی را مشاهده کنیم.

بسیاری از فارغ التحصیلان مدارس نظامیه در سراسر امپراطوری عظیم تورک سلجوقی پراکنده شدند و اقدام به پرورش دانشجویان بسیاری در آزربایجان، آناتولی، عراق، سوریه، بالکان، مصر و شمال آفریقا نمودند.

-این مطلب توسط دکتر گورای کیرپیک  نوشته شده و از سوی فرزاد صمدلی ترجمه گردیده است.

منبع: تی‌آرتی فارسی

گوناز تی وی

H.M