گوناز تی وی: زاقافقازییادا یاشایان تاتارلارین دیلینین عثمانلی داکی رسمی دیلدن کؤکلو فرقیلی اولدوغونو"اعیددیا ائدن میرزه فتعلیدن فرقیلی اولاراق زردابی یازیردیر:"دوغرودو ، عوثمانلی دیلی بیزیم دیل ایله دوز گلمیر، امما اونلارین ائله تفاووتو یوخدور کی بیریندن اوبیرینه ترجومه ائتمک لازیم اولا"زردابی اساس فرقین عوثمانلی داکی رسمی و ادبی دیله عرب، فارس و باشقا دیللردن چوخلو الینما سوزلرین گیرمه سیله ایضاح ائدیر. بونونلا بئله، زردابی فارس دیلی و کولتورو عنعنه سینین هله آزربایجاندا یایغین اولدوغونو دا گورور و کینایه ایله یازیر:"اگرچی ایستانبولدا شهرینده موسلمانلار اوچون چوخ قزئت چاپ اولونور، امما اونلار عوثمانلی دیلینده اولدوغونا بیزیم اوچون ائله لذت ائلمز لاکین "اختر"قزئتی فارس دیلینده چاپ اولدوغونا و فارس دیلی بیزیم ویلایت لرده چوخ ایشلندینه ، اومیدواریق کی اونو بیزیم طرفلره گتیرن چوخ اولا.

اگر غیری مملکت لرین ساکین لری "اختر"قزئتینی گتیرتمک ایسته یه لر انلارا مصلحت ائدیریک کی اونو بیرباشا ایستانبولدان گتیرسین لر. زردابی نین عوثمانلییا عومومی عومومی موناسیبت ایده فرقیلی دیر. اونون هیچ بیر یازیسیندا عوثمانلی یا دوشمان، یا یاد لاقئید موناسیبت یوخدور.

گنج حسن بی اوخوموش کسیمین عومومی پریشانلیق حالیندا اولدوغو بیر دئوریده باشلادیغی یئنی اینانیلماز فایدالی ایشلریله اومود یاراتماغا چالیشدیر. و فداکار حایاتی ایله بونا نائیل اولدو. او تیفلیس گیمنازی یاسی و موسکووا یونیوئر سیتئتینی بیتیریب وطنه دوندوکدن سونرا بیر موددت موختلیف ایدارلرده کیچید مامور کیمی چالیشدیر. بو ایدارلردکی روشوت و حاقسیزلیق موحیطی اونو سیخدیغین دان باکی گیمنازییاسینا موعللیم دوزلدیر.

گنج حسن بیین یئرلی جمعییتین حایاتینا گتیردیی بیرینجی یئنی لیک و خیدمت آزربایجاندا ایلک خئیرییه جمعییتی نی یاراتماسیلا باغلی دیر.مکتبدن الدیغی معاشین یوخسول طلبه لره یاردیما یئتمه دینی گورن حسن بی قونشولارینین تجروبه سیندن چیخیش ائدرک تحصیل ساحه سینه یاردیم ائتمک اوچون خئیرییه جمعییتینین یارادیلماسی مسله سینی قالدیردی.

حسن بییه گورا خالقیلار اراسی حایات"زیندگانلیق گنجی"ایندن عبارتدیر و بو موباریزده اودوزان طرف اولماماق اوچون ایلک نوبه ده خالقین تحصیلیندکی باره ده وضیعتی دوزلتمک لازیمدیر. زردابینین تخمینلرینه گورا باکی گوبرنییاسیندا عومومی اهالینین (100مین) جمی 10مین ارمنی ایدی روسلار اونداندا ازیدیلار. امما گوبیرناداکی یگانه گیمنازیادا اوخویان 500 طلبه دن 250 -سی روس، 150-سی ارمنی 100-او ایسه موسلمانیدیر.

او یازیردیر:بیزیم ایله زینداگانلیق جنگی ائدن میللت لر علم تحصیل ائدیللر.اونا بیناعن گرک بیزده علم تحصیل ائدک کی اونلارا زیندگانلییق جنگینده قالیب اولماساغدا اونلارین برابرینده دایانیب دوراق.

یوخسا دولت و خوشگوذرانلیق اونلارین الینه کئچه جکدیر و بیزلر مروریله زیندگانلیق جنگینده مغلوب اولوب تلف اولاجاغیق....

ائی موسلمانلار هیچ مورووت دیریمی کی تامامام دونیا بیزیم قونشولاریمیز ایله بئله علم تحصیل ائتمه یه بئله سعی ائتسین لر کی زینداگانلیق جنگینده دوشمنه فاییق گلسین لر امما بیزلر اللاهدان بویوروق اغزیما قویروق دئییب دوراق؟

حسن بی خئیرییه جمعییتی نین نیظامنامه سینین حاضئیرلایاراق حاکیمییت اورگانلاریندان راضییلیق الا بیلدیر.او آزربایجانین چبشیدلی بولگه لرینی گزیب وارلی شخصیلری ایناندیراراق، اونلاردان توپلادیغی ایعانه لرله 1872-جی ایلده موسلمان شاگیردلره یاردیم جمعییتینی تاسیس ائتدیر.بیر نئچه اوشاق گیمنازییالارا اوخوماغا قبول ائدیلدیر. اونلارین بوتون احتییاجی جمعییت طرفیندن اودنیلدیر. حسن بی عاییله قوردوغدان سونرا همین اوشاقلاری اوز ائوینه الدی. بو کیچیک ائو-پانسییوندا 10 شاگیرد یئتیردیشدیر.

امما بو پانسییونو ساخلاماق چتینله شیردیر. جمعییت عوضوولری موختلیف بهانه لرله ایعانه لری وئرمکدن ایمتیناع ائدیر جمعییتین وسایطی ازالیردیر. حسن بی عوضوولوک حاققی اودمک ایسته مه ین لردن پولو آرتیق محکمه واسیطسیله (جمعییته عوضو اولدوغلاری واخت اوز دیللریندن اونلار یازیلی ایلتیزام وئرمیشدیلر) الماق مجبورییتینده قالمیشدیر.

حالبوکی قونشولارین خئیرییه جمعییت لری یوزلرله یوخسول طلبه نی اوخوداراق اونلارین هر جور ایحتییاجینی تامین ائتمک دیدیر. 1876-جی ایلده جمعییتین یالنیز 5 عوضوو قالمیشدیر اونلاریندا 3-او موسلمان دئییردیر.

گنج حسن بیین یئرلی جمعییتین حایاتینا گتیردییی ایکینجی یئنی لیک آزربایجاندا میللی تئاترین اساسینی قویماسیدیر. گیمنازییا موعللیمیلیی سئراسیندا آخوندزادنین پئسلرینین تاماشایا قویولماسینی تشکیل ائتدیر. "حاجی قارا"ایله باشلانان بو تاماشالار آزربایجان تورک تئاترینین یارانماسی دورو (1873) کیمی تاریخه کئچدی. بو تاماشالارموسلمان جمعییتینی عمللی-باشلی سیلکه لمیشدیر.میللی مدنییت ساحه سیندکی بو یئنی لیین طرفدارلاری حسن بییه مینتدارلیق ائدیردیلر. تئاترین علئیهینه چیخانلاردا واردیر و اونلار حسن بیی و امکداشلارینی اولدوجک لرینی بیلدیرمیشدیلر. امما بو تئاتر تاماشالاری داوام ائتدیکجه گنج ادیب لرین یئنی درام اثرلری یازمالارینا سیمبول اولدور.

موسلمان جمعییتینین اوز پروبلملرینه اعتیناسیز یاناشماسی و جهالتی حسن بی زردابینی جمعییت حایاتینا داها رادیکال تاثیر ائتمک ایمکانلارینی آراماق مجبورییتینده قویوب. جمعییته بیر باشا خیطاب ائتمک ایمکانی وئره بیلن، عینی دیلده دانیشان جمعییتی بیر یئرده توتا بیلن مطبوعاتین گرکلیینی درک ائدن حسن بی بیر قزئت تاسیس ائتمک فیکرینه دوشدو. سونرالار قزئت چیخارتماق ائحتییاجی حاققیندا حسن بی یازاجاق دیر:دویادا اتفاق اولماسا هیچ بیر جمعییت ایشی بینا توتماز. بیزیم سابیق جمعییتی خئیرییه بینا توتمادیغیندان تییاتر اوینانان اوتاق بوش قالدیغیندان اشیکار اولدوکی موسلمان قارداشلاریمیزی بیر یئرده جمع ائدیب زامانه یه مووافیق مکتب خانالار اچیدیریب، کوچه و بازارلاردا قالان اوشاقلاری اوخوتماق اولمایاجاق.

علم سیزده بو زاماندا دولانماق مومکون دئیل. علی الخصوص بیزیم یئرلرده قونشولاریمیز علم تحصیل ائدیب گونو-گوندن ایرلی گئدیب بیزیم الیمیزده اولان مولک-مالیمیزا صاحیب اولورلار و آز واختدان سونرا بیز اونلارا رنجبرلیک ائدیب اونلارین مالینی داشیماقدان اوترو کیره کئشلیک ائدجییک.بئله ده نه قاییرمالی؟ هرکسی چاغیررام گلمیر، گوستررم گورمور، دئیرم قانمیر، اخیردا گوردوم کی اونلاری هارایلاییب چاغیرماقدان اونلارا دئمکدن باشقا علاجیم یوخدور.

قازئت حاققیندا ایجازه نی یالنیز اوچ ایلدن سونرا الماق مومکون اولدو.اوزوده بو قازئت سیاسی ایستیقامتلی اولمامالی، یالنیز اکینچی لیکدن ، تصروفات ایشلریندن دانیشمالیدیر.رسمی عریضییه جاواب اولاراق سئنزور بیلدیرمیشدیکی گرک بو قازئتین مقاله لری یالنیز اهالینین معیشتین ایقتصادی و ان یاخین مولکو مسله لرینه عایید اولسون و دبدبه اولان سیاسی گوروش لرله و یاخود بوتون موعاصیر حایات قوروشولونو موذاکیره ائتمک جهدیلری ایله دولدورولماسین.بو محدود چرچیوده ایشیق اوزو گورمه سینه باخمایاراق "اکینچی"میللی حایاتین گوزگوسونه چئوریلدی. ایجتیماعی حایاتین موختلیف ساحه لری حاققیندا قزئتده اون لارلا کیچید یازیلار چاپ اولوندو.قازئت گوزگو اولماقلا قالمامیش، پروبلملرین حللینه یونلمیش ایددعالارلا چیخیش ائتمیشدیر.

روسیا داخیلینده لیتوگرافییا اوصولو ایله تورکجه چیخماق اوچون شیریفتی لر یوخیدی. اودورکی تاسیس چی شیریفت دالینجا ایستانبولا گئتمه یه مجبور اولدو.نهایت "اکینچی" نین ایلک سایی 1875-جی ایلین اییونوندا چیخدی. بوتون روسییادا ایلک تورکجه قازئت بوتون موسلمانلاری یئریندن ترپتمیش دیر. او بیر ائلیکتیریک جریانی کیمی موسلمان علمینین ایچیندن کئچمیشدیر. قازئتین بیرینجی سایینین چیخماسی موناسیبتیله اونون قوروجوسونو تبریک ائدنلر اراسیندا اومسک، تومن، چیستوپول، اورنبورگ، یوفا، ولگا بویو کیریمدان اولان موسلمانلار ایلک سیرادا گلیردی. یئرلی موسلمانللارین خیلی حیصه سی ایسه قازئت نییه بئله صدا غیری ادبی-دیلده یازیلیر؟

دینی موضولاردان نییه آز بحث ائدیلیر؟ کیمی ایرادلار ایرلی سوروردو. حتا فارس کولتورونون تاثیری التیندا قالان لار قازئتین فارسجا چیخماسینی ارزو ائدیردیلر. دیگر موضوعلاردا دا قازئته مکتوب یازانلار واریدی. قازئت جیددی پولئمیکا مرکزینه چئوریلدی.اصلینده بئله ده اولمالیدی . خانیمی حنیفه ملیک اووا خاطیرلرینده گوستردی:"اکثر حاللاردا سویوش فورماسیندا اولان تنقید هیچ بیر تنقیده سیغیشمایان سویوش لر تحقیر و تهدیدلر اونون باشینا دولو کیمی یاغیردی. اصلینه باخسان حسن بیین ارزولادیغی دا ائله بو ایدی. اوخوجولار نشره لاقید قالساییدیلار بو رئداکتور اوچون اولومدن بتر اولاردی. قازئت جمعییتی حرکته گتیرمیشدیر".

بیرینجی ایل قازئت ایکی هفته ده بیر چیخدی، سونرا هفته لییه چئوریلدی. موجود اولدوغو دئوریده جمی 56 سایی ایشیق گوردو. قازئت ایلک ساییندان اعتیبارن داخیلییه، اکین و زراعت خبرلری علم خبرلری تزه خبرلر انا باشلیقلاری ایله چیخمیش 7-جی ساییندان سونرا ایسه مکتوبات باشلیغی علاوه ائدیلمیشدیر. قازئتین اورتالاما 400 موشتریسی واریدی، امما 800-900 نوسخه چاپ ائدیلیردی . ابونه چیلردن ارتیق قالان نوسخه لر قازئت اوخوماغا عادت ائله سین. دییه خالق اراسیندا پولسوز یاییلیردی. بیر فئرانسیز قازئت چیسی اوز معاشینا فاکتیک اولاراق تک باشینا تخمینا 300 نوسخه لیک قازئت چیخاران حسن بییه حیرت ائتمیش اوزونو ساخلایا بیلمییب دئیب میش:"سیز حقیقی قهرمان سینیز! بیزده بئله کاسیب قازئت ده ایشله مه یه راضی اولان بیر نفر ده تاپیلمازدی.سیزین انرژی زه حیرانام . گورونور اوز خالقینیزی اورکدن سئویرسینیز"

"زردابی"ایلک دفه اولاراق میللی شوعارین یارانماسی نین اون شرطی اولان "بیز اونلا"دیخورت اومیاسینی"اورتایا قویور. اونون بیزی قافقاز موسلمانلاری مشرق زمین دیر.بو موسلمانلار "اوز تورک دیلیمیزده"دانیشیر و قافقازین ان چوخ سایلی میللت دیر.

"اونلار"ایسه قافقازداکی خیریستیین میللت لردیر و گونوءگوندن اینکیشاف ائدییلر. اینکیشاف ایندا اساس سببی اونلارین علم تحصیل ساحه سینده فعال اولماسیدیر: "بیزیم قونشولار بیزلردن بیرهءاللی آرتیق علم تحصیل ائتمه یه سعی ائدیللر یانی زیندگانلیق جنگینده اونلارین بیریسی اللی موسلمانا برابردیر. اونلارین بیریسی قازاندیغی دولتی اللی موسلمان قازانیر. ارمنی و گورجولرین  یاراتدیغلاری مکتب لر حاققیدا "اکینچی"نین بیر نئچه ساییدا دانیشیلیر و اونلار موسلمان لارا اورنک گوستریلیر."اکینچی"دئمک اولار کی هر ساییندا یئنی اوصول مکتب لرینین یارادیلماسی ضرورتیندن بحث ائدیر. بو مکتب لرده انا دیلینین تدریسی ده جیددیدیر. چونکی بئله مکتب خانا آچان گرک یاددان چیخارماسین گرک گلجک ده بیزده ادام اولماق و هر بیر علمی اوز دیلیمیزده اوخوداق. اونا بیناعا ایندی اچیلان مکتبخانالاردا اوز دیلیمیزی اوخوتماق نه کی لازیمدیر بلکه واجیباتدیر.

زردابی و دوسلارینا گورا عنعنوی مکتب لرده درسلیک یئرینه ایستیفاده اولونان فارس کلاسیک ادبیات نوماینده لرینی ده یئنی درسلیکله عوض ائتمک لازیمدیر. یئنی درسلیک لر حاضیرلاماغین چتینلیگینی نظره الان "اکینچی"موللیفه لری بو احتییاجین عوثمانلی داکی درسلیک لر حئسابینا اودنیلمه سی نی تکلیف ائدیللر:"بیر نیچه ایلدیرکی عوثمانلی دولتی مکتبخانالار آچیب هر بیر علمی اوز دیللرینده خالقا اویردیر. چون اونلارین کیتابلارینی بیزیم ادام اوچون اوخوماق چتیندیر اونا بیناعا یاخشی اولوردو کی بیزیم میللت غیرتی چکن قارداشلار بیر ایجماع برپا ائدیب اول کیتابلاردان گتیریب  چاپ خانا اچیب اوز دیلیمیزده چاپ ائله دیب خالقا موفته یا بیر آز قیمته پایلاسین کی بیزیم مکتب خانالاردا ساییر کیتابلارینین عوضینده اول کیتابلار اوخونسون".

"اکینچی"ترققینین ایکینچی بویوک سببی کیمی آزادلیغی گورور و غربین ("مغریبءزمینین"این) چاغداش مدنییت مرکزینه چئوریلمه سینده محض بو عامیلین فوقالعاده بویوک رولونون اولماسینینی بیلدیریر. هر سایدا وئریلن علم خبرلری باشلیغلا یازیلاردا بیر قایدا اولاراق اوورپاداکی ایختیراعلار و یئنی لیک لر حاققیندادیر. حسن بی زردابی ترقی ائتمک اوچون ایجتماعی حایاتین هر ساحه سینده ده ییشیلمه گرکلییندن بحث ائدرک یازیر:"نقدراوروپا اهلی بیزیم تکی آزادلیقدان بی خبر اولوب اول واختاجان بیزدن بتر اولوب ....اگرچی بیزیم شریعتیمیزه گورا قول ازاد ائتمک چوخ بویوک ثاواب دیر امما بیز بو بارده همیشه گئج قالمیشیق.ساتین الما قولوآزاد ائتمه یی ثاواب حساب ائدهءائده اوز  خواهیشیمیزله بیرءبیریمیزه قول اولموشوق. رعییت پادیشاها عورت کیشییه اوشاق آتایا شاگیرد اوستادا و.....مگر قول دئییل؟"

"اکینچی"نین مودافیعه ائتدیی یئنی اوصول مکتب کونسئپ تینده اسکی بدن جزاسینا یئر یوخدور و بدن و بدن جزاسی شاگیردین نورمال شخصییت کیمی فورمالاشماسینا مانع  اولان عامیل کیمی قیمت لندیریلیر. نجف بی وزیرزاده یازیر:"بیزیم موعللیم اوشاق اوچون جللادیر.اوشاغی دویمه یه پاپیروس چکمه یه عادت ائدن کیمی عادت عادت ائدیب دئییر: اوشاق دویولمه سه اوخوماز.گویا اول بیچاره ائششکدیرکی بیزلمه سن یئریمز. آتا و آنا اوشاقی اونا تاپشیراندا دئییر:اتی سنین سومویو منیم . دویکو ادام اولسون و داخی بونا فیکیر وئرمیر ائتمیر کی بئله دویولمکدن اوزو بو گونه قالیب و بئله وای گونه اونون ائولادی هم قالاجاق".

زردابی و باشقا "اکینچی"موعللیف لرینه گورا اینکیشافین دیگر موهوم ایستیموللاریندان بیری ده مطبوعاتدیر. دفه لرله قزئت صحیفه لرینده قونشولارین مطبوع اورگانلارینین و اونلارین اوخوجولارینین سایی حاققیندا معلوماتلار وئریلیر و موسلمان اهالی بو موقاییسدن درس الماغا هئچ اولماسا "اکینچی"نین قوروما غا چاغیریلیر. مثلا عسگر اغا گورانی یازیر:"قافقازدا ایکی میلیوناجان موسلمان وار امما بونون لا بئله بیرجه قازئتیده دولاندیرا بیلمیر و حالبوکی یاریمجا میلیون ارمنی لرین ۴ قازئت لری و ۴ ژورنالی وار".

موسلمانلارین تورکجه بو یگانه قازئتینی یاشاتماق اوچون حسن بی زردابی دایما فریاد چکیر بو تک چیراغین سونمه مه سو اوچون الیندن گله نی ائدیردی.او قزتی یاشاتماق اوچون مومکون قدر سیاسی موعضولارا گیرمه مه یه چالیشیردی.امما باشلاننان روسییاءعوثمانلی ساواشی (۱۸۷۷ـ ۷۸) بو موعضودان یان کئچمه گین مومکون سوزلویونو گوستردی.

گوناز تی وی

H.K