"اونلار"ایسه قافقازداکی خیریستیین میللت لردیر و گونوءگوندن اینکیشاف ائدییلر. اینکیشاف ایندا اساس سببی اونلارین علم تحصیل ساحه سینده فعال اولماسیدیر: "بیزیم قونشولار بیزلردن بیرهءاللی آرتیق علم تحصیل ائتمه یه سعی ائدیللر یانی زیندگانلیق جنگینده اونلارین بیریسی اللی موسلمانا برابردیر. اونلارین بیریسی قازاندیغی دولتی اللی موسلمان قازانیر. ارمنی و گورجولرین  یاراتدیغلاری مکتب لر حاققیدا "اکینچی"نین بیر نئچه ساییدا دانیشیلیر و اونلار موسلمان لارا اورنک گوستریلیر."اکینچی"دئمک اولار کی هر ساییندا یئنی اوصول مکتب لرینین یارادیلماسی ضرورتیندن بحث ائدیر. بو مکتب لرده انا دیلینین تدریسی ده جیددیدیر. چونکی بئله مکتب خانا آچان گرک یاددان چیخارماسین گرک گلجک ده بیزده ادام اولماق و هر بیر علمی اوز دیلیمیزده اوخوداق. اونا بیناعا ایندی اچیلان مکتبخانالاردا اوز دیلیمیزی اوخوتماق نه کی لازیمدیر بلکه واجیباتدیر.

زردابی و دوسلارینا گورا عنعنوی مکتب لرده درسلیک یئرینه ایستیفاده اولونان فارس کلاسیک ادبیات نوماینده لرینی ده یئنی درسلیکله عوض ائتمک لازیمدیر. یئنی درسلیک لر حاضیرلاماغین چتینلیگینی نظره الان "اکینچی"موللیفه لری بو احتییاجین عوثمانلی داکی درسلیک لر حئسابینا اودنیلمه سی نی تکلیف ائدیللر:"بیر نیچه ایلدیرکی عوثمانلی دولتی مکتبخانالار آچیب هر بیر علمی اوز دیللرینده خالقا اویردیر. چون اونلارین کیتابلارینی بیزیم ادام اوچون اوخوماق چتیندیر اونا بیناعا یاخشی اولوردو کی بیزیم میللت غیرتی چکن قارداشلار بیر ایجماع برپا ائدیب اول کیتابلاردان گتیریب  چاپ خانا اچیب اوز دیلیمیزده چاپ ائله دیب خالقا موفته یا بیر آز قیمته پایلاسین کی بیزیم مکتب خانالاردا ساییر کیتابلارینین عوضینده اول کیتابلار اوخونسون".

"اکینچی"ترققینین ایکینچی بویوک سببی کیمی آزادلیغی گورور و غربین ("مغریبءزمینین"این) چاغداش مدنییت مرکزینه چئوریلمه سینده محض بو عامیلین فوقالعاده بویوک رولونون اولماسینینی بیلدیریر. هر سایدا وئریلن علم خبرلری باشلیغلا یازیلاردا بیر قایدا اولاراق اوورپاداکی ایختیراعلار و یئنی لیک لر حاققیندادیر. حسن بی زردابی ترقی ائتمک اوچون ایجتماعی حایاتین هر ساحه سینده ده ییشیلمه گرکلییندن بحث ائدرک یازیر:"نقدراوروپا اهلی بیزیم تکی آزادلیقدان بی خبر اولوب اول واختاجان بیزدن بتر اولوب ....اگرچی بیزیم شریعتیمیزه گورا قول ازاد ائتمک چوخ بویوک ثاواب دیر امما بیز بو بارده همیشه گئج قالمیشیق.ساتین الما قولوآزاد ائتمه یی ثاواب حساب ائدهءائده اوز  خواهیشیمیزله بیرءبیریمیزه قول اولموشوق. رعییت پادیشاها عورت کیشییه اوشاق آتایا شاگیرد اوستادا و.....مگر قول دئییل؟"

"اکینچی"نین مودافیعه ائتدیی یئنی اوصول مکتب کونسئپ تینده اسکی بدن جزاسینا یئر یوخدور و بدن و بدن جزاسی شاگیردین نورمال شخصییت کیمی فورمالاشماسینا مانع  اولان عامیل کیمی قیمت لندیریلیر. نجف بی وزیرزاده یازیر:"بیزیم موعللیم اوشاق اوچون جللادیر.اوشاغی دویمه یه پاپیروس چکمه یه عادت ائدن کیمی عادت عادت ائدیب دئییر: اوشاق دویولمه سه اوخوماز.گویا اول بیچاره ائششکدیرکی بیزلمه سن یئریمز. آتا و آنا اوشاقی اونا تاپشیراندا دئییر:اتی سنین سومویو منیم . دویکو ادام اولسون و داخی بونا فیکیر وئرمیر ائتمیر کی بئله دویولمکدن اوزو بو گونه قالیب و بئله وای گونه اونون ائولادی هم قالاجاق".

زردابی و باشقا "اکینچی"موعللیف لرینه گورا اینکیشافین دیگر موهوم ایستیموللاریندان بیری ده مطبوعاتدیر. دفه لرله قزئت صحیفه لرینده قونشولارین مطبوع اورگانلارینین و اونلارین اوخوجولارینین سایی حاققیندا معلوماتلار وئریلیر و موسلمان اهالی بو موقاییسدن درس الماغا هئچ اولماسا "اکینچی"نین قوروما غا چاغیریلیر. مثلا عسگر اغا گورانی یازیر:"قافقازدا ایکی میلیوناجان موسلمان وار امما بونون لا بئله بیرجه قازئتیده دولاندیرا بیلمیر و حالبوکی یاریمجا میلیون ارمنی لرین ۴ قازئت لری و ۴ ژورنالی وار".

موسلمانلارین تورکجه بو یگانه قازئتینی یاشاتماق اوچون حسن بی زردابی دایما فریاد چکیر بو تک چیراغین سونمه مه سو اوچون الیندن گله نی ائدیردی.او قزتی یاشاتماق اوچون مومکون قدر سیاسی موعضولارا گیرمه مه یه چالیشیردی.امما باشلاننان روسییاءعوثمانلی ساواشی (۱۸۷۷ـ ۷۸) بو موعضودان یان کئچمه گین مومکون سوزلویونو گوستردی.

آردی وار...

گوناز تی وی

H.K