گوناز تی وی: حسن بی زردابی: "بیزیم زامانیمیز ده ییشیلیب بیز علم صاحیب لرینه راست گلچینی. بیزیم ایله زینداگانلیق جنگی ائدن میللتلر علم تحصیل ائدیللر. اونا بیناعن گرک بیزده علم تحصیل ائدک کی، اونلارا زیندگانلیق جنگینده قالیب اولماساقدا، اونلارین برابرینده دایانیب دوراق، یوخسا دئولت و خوش گوذرانلیق اونلارین الینه گئده جکدیر و بیزدر مروریله زیندگانلیق جنگینده مغلوب اولوب تلف اولاجاییق. پس بایاتی چاغیریب زاماندان شیکایت ائدن، سنین بایاتیندان نه حاصیل؟...بئله ده نه قاییرمالی؟ هر کسی چاغیررام گلمیر.گوستررم گورمور، دئیرم قانمیر، اخیردا گوردوم کی، اونلاری هارایلاییب چاغیرماقدان اونلارا دئمکدن باشقا بیر علاج یوخدور."

حسن بی زردابی (1842-1907) پروفسور نصیب نصیبلی آزربایجانین قوزئی حیصه سینی روسییا ایمپیراسی ایشغال ائدندن خیلی سونرا، 1870-لره قدرکی تاریخی مرحله ده بورداکی اساس ائتنوسون کئچمیشی حاققیندا دوغرو-دوروست کونسئپت یارانمادی،"وطن"انلایشی دقیق لشمدی، دیلین و ائتنوسون ادی مسله سیندکی غیری-موعیین لیک داهادا ارتدی (اساس "موسلمانلار "، روسجا رسمن "زاقافقازییا تاتارلاری"تورکجه "تورکولر"نادیرن "آزربایجانلیلار"). اوخوموش کسیم، بیر قایدا اولاراق، یازیلاریندا روس حاکیمییتینین اسایش یاراتدیغینی اوءیور.روس مدنییتی و ادبیاتینا قیبطه ائدیردی.سونرالار محمد امین رسولزاده یازاجاقدی:"واختیله فردوسینین رومانتیزمی، سعدینین درین حیکمتی، حافیزین دادلی غزللری قارشیسیندا بایئلان "میرزه"بو دفه ده لئرمونتوون داغلارا اوچان روحو، پوشکینین سو کیمی اخار نیطقی، تولوستویون مسیحانه نفسینه وورولموش بیر"اوچیت ائل"ایدی.

رسولزاده نین "اوچ ایتئل"ادلاندیردیغی بو یئنی اوخوموش طبقه تحصیل سیستیم ینده یئنی حادیثه اولان روس مکتبلرینین یئتیرمه لری ایدلر.

روس حاکیمییتی نین بورالاردا قالیجی اولماسی اوچون یئرلی و روس دیللرینی بیلن ساوادلی املارا احتیاج واریدی.1830-جی ایللرده

آزربایجان اکثر قضا مرکزلرینده اچیلمیش بو ایکی صینیف لی (سونرالار اوچ صینیف لی) مکتبلرده روس دیلی، حساب، تاریخ و جوغرافیا درسلرینی روس موعللیم لر ، قالان درسلری ایسه یئرلی لر دئییردی.باکیدا سونرالار تام اورتا تحصیل وئرن گیمنازییا یارانمیش دیر.آز سایلی روس مکتبلرینین یانیندا آزربایجانین بویوک کندیلرینده اولان مکتب لر قالیردی.بو مکتب لرده تحصیل عنعنوی ، اورتا یوز ایللره خاص متدلارلا اپاریلدی.

اونلارین ماذون لاری اساسا فارس و عرب دیللرینی، قورانی، شریعتی، فارس ادبیاتینی اویرنن، فارس کولتورونون تاثیری التیندا اولان، رسولزاده نین دئدییی بو "میرزه"لریدی.

طبیعی کی، ائففئکتیو میللی تحصیل سیستمی اولمایان یئرده منسوب اولدوغو خالقا باغلی ضییالیلار صینفینین یارانماسی دا مومکون دئیلدیر.

بوتون بو منفی حاللارا باخمایاراق،XlXیوز ایلین 70-جی ایللرینه قدرکی مرحله ده مثبت مئیللر ده اوزونو گوسترمکده ایدی. یئنی ایجتماعی-سیاسی و مدنی شرایط یئنی یاناشما طلب ائدیردیر. انا دیلی و ادبیات و ادبی دیل ایره لییه دوغرو بویوک اددیم اتئدی.

 حقیقت نامینه بورادا اونو دا علاوه ائتمک گرکدیر کی، روس حاکمیتی بورادا ایرانین مدنی نوفوذونو یوخ ائتمک اوچون یئرلی تورکجه ده ادبی اثرلرین یارانماسینی دستکلدی.فارسجانین ایشلدیلمه درسینینین محدود لاشدیرلماسینا چالیشدیر. بعضی ادبیات خادیم لری روس حاکیمییت لرینین پیسلیک لرین ایفشا ائتدی.اوز شعرینده اونو لعنتله مکدن چکینمدی.یئرلی تورک ائلیتی ائتنوسون گئریده قالماسینین فرقینه وارماغا باشلادی.بو گئریلیین آرادان قالدیرلماسیندا معاریفینین یاییلماسینا موستثنا اوءنم وئردی.محدود دا اولسا محض بو ایرلی له ئیشده نوبتی مرحله ده دیققت چکن اوغورلارین قازانیلماسینا ضامین یاراتدی.

یئنی مرحله نین باشلانماسی حاققیندا رسولزاده یازیر:"ایللر کئچدی، بیر طرفده "میرزه"دیگر طرفده اوچ ایتئل دوردو.بونلار بیر چوخ زامان انلاشمادیلار.فارسلاشمیش میرزه کیمی، روسلاشمیش اوچیتئل ده خالقین حدسا"دویدوغو مطلبی بیر چوخ زامان درک ائتمدی.نهایت بیر چوخ کجاوه لر کئچیلدی.مکتب و مدرسه لرده قارشی اوصول سوز موباریزلردن سونرا "اوچیتئل"مقصدی انلادی.بیلدیکی سعدینی ده تولوستویودا تورک خالقینا اویرتمک تورک اونلارلا اشنا ائتمک هم لو زوملو همده فایدالیدیر. فقط بونونلا برابر ، تورکو کندی سعدیسیندن تولوستویودان محروم ائتمک اولماز"

بو یئنی کیفیت مرحله سینین اونجول شخصییتی حسن بی ملیک زاده زردابی (1842-1907) اولدو.ارتیق ایختیارلاشمیش اخوند زادنین پئسسیمیزمینی و ضیدییتله دولو استعدادینی زردابی نین صمیمی و دقیق ایفاده اولونموش مرامی نومایندسی اولدوغو خالقین پروبلم لرینین حللینه یونه لمیش انرژیسی و اوپتیزمی عوض ائتدی."ال چک یاخامیزدان"طلبینی گنج حسن بی"....ایختییار صاحیب ایسینیز، گورونور ، دینجلمک ایستییرسینیز. اللاه راحاتلیق وئرسین انجاق ائله فیکیرلشمیین کی خالقین معاریف لنمه سی بیر مقاله یا پیئسیله دوزه له سی شئیدیر خئیر بورادا گوروله سی ایش چوخ-چوخدور.شکلینده جاوابلادیر. روس حاکیمییتی التیندا اولماسیندان ممنون لوغونو ایفاده ائدن میرزه فتعلی نین کونفورمیست موقاویمتیندن فرقیلی اولاراق زردابی تاریخی و چاغداش گئرچک لییی اورتایا قویدو.او یازیردیکی "بیر نئچه ایلدیرکی روس دئولتینه تابع اولموشوک"،"دئولتی -روس بیزیم ویلایتی ضبط ائدندن ایرلی...."

آردی وار

H.K