گوناز تی وی: میللی فیکیر و عمل بویوکلریمیز سیاهسینده موطلق یئر المالی اولان 3-5 ادامدان بیری احمد بی اغا اوغلودو(1869-1939). او میللتین کئچمیش ، ایندیسی و گلجه یی حاققیندا اوزل کونسیپتی اولان موتفککیر، ایرانچیلیق-فارسچیلیق ذهنییتینی بالتالامیش ایدیولوق دور. احمد بی اغا اوغلو آزربایجاندا تورک میللتچیلیینی نظری جهتدن ایرلی اپارمیش گورکملی شخصییتیمیزدیر. او همده ارمنی تجاووزونا قارشی موقاویمتین تشککیلاتچیسی ، ایلک میللی پارتییانین-"دیفاعی"نین قوروجوسودور.احمد بی آغااوغلو آزربایجانلا یاناشی ، تورکییه نین سیاسی حایاتیندا دا اونملی رول اوینامیش میللی ایفتیخاریمیزدیر

بو اوچ بویویوموزون فورمالاشماقدا اولان میللی مفکوره اویغون سیاسی شرطیلر یارانان کیمی-1918-جی ایلده میللی دولتین قورولماسینی لابود ائتدی. هله همین تاریخه قدر گنج محمد امین رسولزاده (1984-1955) اوزونو تصدیق ائتدیرمیش گورکملی ایدیولوق و سیاستچی کیمی حادیثه لرین تام مرکزینده یئر المیشدیر رسولزاده همده یورولماز تشکیلاتچی دیر میللتین تشکیلات لانماسی مسله سینه ان چوخ اونم وئرن و بو یولدا چالیشمیش لیدرلردنیدیر.بویوک دولت ادامی ، سیاستچی ایدیولوق اولان رسولزاده هم ده گورکملی عالیم ، پوبلیسیست و ژورنالیست دیر.

جومهورییتین 23 ایی (1918-1920) میللی تاریخیمیزین هم ان فخارتلی، همده ان دراماتیک دونمیدیر. دئیلن لر ان چوخ جومهورییت خادیملری-پارلامنتین فاکتیک باشچیسی حسن بی اغایو (1875-1920) جومهورییتین ایلک باش ناظیری فتعلی خان خوئیسکی (1875-1820) و ایکینجی باش ناظیری نصیب بی یوسیف بیلی نین (1881-1920) تاریخی فعالییتینه و فاجیعه لی طالع لرینه عاییدیر. اونلار همیده ایلک شهید دولت اداملاریمیزدیر.

27 اپریل فلاکتیندن -روسیانین قوزئی آزربایجانین ایکینجی دفه ایشغالیندان سونرا میللی سیاسی فیکرین اینکیشافی و آزربایجان داواسی اوغروندا موباریزه موهاجیرتده داوام ائتدی. توپچو باشی و رسولزاده نین لیدرلییی نده آزربایجان مسله سینه دونیانین سیاسی پوربلمی کیمی یاناشماق ضرورتی فیکرینی عزم له مودافییه ائتدی. سیاسی موهاجیرتین سیرالاریندا اونلارلا ، یوزلرله فداکار اینسان میللی داوانی یوروتدو.سیاسی موهاجیرتین ایچیندن بویوک فیکیر و عمل اداملاریدا چیخدی. موساوات پارتییاسینین ایکینجی سردی میررزا بالا ممدزادنین (1898-1959)

سیاسی فیکرین اینکیشافیدا، میللی مفکوره نین بیچیملنمه سینده مستثنی رولو اولدو. او ایلک دفه اولاراق میللی ایدولوژییانی سیستم لشدیردی. تورکوچولوک و آزربایجان چیلیقا تعریف وئردی. او سیاست علمی ساحه سینده چالیشمیش ان بویوک عالیم لریمیزدن بیریدیر. سایجا ایکی میندن چوخ اولدوغو تخمین ائدیلن اثرلرین توپلانیب کولل حالیندا چاپ ائدیلمه لیدیر. جیهون بی حاجی بیلی (1891-1962) گنج یاشیندان میللی حرکاتا قوشولموش، میللی حوکومتین قزئتینی ("آزربایجان") رئداکته ائتمیش،

آزربایجانین پاریس کونفراسیندا تانیدیلماسیندا رول المیش داها سونرا سیاسی موهجیرتین لیدئرلریندن بیری کیمی آزربایجانین آوورپادا قیسیلمایان سسی میللی ایرانین داشیجی سی اولموشدور. موهاجیرت لیدیرلری سیراسیندا صادیق اران (1895-1971) ده یئری وار. او گنج یاشلاریندا آزربایجان پارلامنتی نین عوضوو اولموش سونرالار سیاسی موهاجیرتین فعالییتینده موهوم رول اوینامیش اوزللیک له موهاجیرت مطبوعاتی نین قورولماسیندا فداکارجاسینا چالیشمیشدیر. او میللی داوامیزی خاریژده مودافعه ائتمیش، بو اونده اونلارلا اثر یازمیشدیر. اوزللیکله اونون "ایران تورکلری"ایراندا آزربایجان مسله سینین قویولوشو ، فارس ایریقچیلی نین ایفشاسی باخیمیندان دیققتی چکیر.

اوزئیربی حاجی بیلی (1885-1948) فیکیر و عمل بویوک لریمیز اراسیندا تامامیله بنزر سیز حایات یاشامیش شخصیتی میزدیر. ایلک آزربایجان (ائله جه ده عوموم تورک و عوموم ایسلام) اوپئرا و اوپرت تاسینین موعللیفی همده سیاسی پوبلیسیستیکا ساحسینده اوزونو تصدیق ائتمیش یازارلاردان بیری دیر. او سیاسی ائلیت پروبلئمی ، میللتلشمه سورجی، میللی کیملیک مسله لری، تاریخی سورغولاماق ایستیقامت لرینده مقاله لر یازمیش، مشهور "آزربایجان"قزئتینی (قارداشی جیهون بی له بیرلیکده) رئداکته ائتمیشدیر.ساوئت رئپرسسیالاریندان نه حیکمت سه یان کئچه بیلن اوزئیر بی سوی ادینین سونوندا "او"یازیلماسینا راضیلاشسا دا، دوهاسینین وئردییی گوجله میللتینه موحتشم خیدمتلر گوسترمیش، موسیقی سیله میللی اوزونو درک ، میللتلشمه سورجینه حسساس قاتقیلاری اولموشدور.

بو گونئی آزربایجاندا اوز یولونو اراماغا جهد ائتمیش، یوز ایللرله سوروب گلن ایرانچیلیغا (فارس چیلیغا) خیدمتی ایله یاناشی نهایت، اوزونوده دوشونمه یه جهد ائتمیشدیر. 1920- جی ایل تبریز عوصیانیندا میللتیمیز تجددود دوشونجه سینین بانیسی، مشروطه اینقیلابینین قهرمانلاریندان بیری شیخ محمد خیابانی (1879-1920) لیدئری اولاراق گورموش، ایران داخیلینده آزربایجان موختارییت الده ائتمک ایستمیشدیر.مختارییت اوغروندا ایکینجی جهد 21 ازر حرکاتی زامانی اولموش، گونئی عینی زاماندا میللت اولماق عزمینی اورتایا قویموشدور. بو حرکاتین باشیندادا سید جعفر پیشه وری (1892-1947) دورموشدور.هر ایکی جهد ایران و ساوئت ایرتیجاسینین قوربانی اولموش، هر ایکی لیدر شهید دوشموشدور (بیری تبریزده، او بیری باکیدا)

تبریزلی علی (1929-98) پان ایرانیزیمین و فارس ایریقچیلینین میدان سولادیغی آ ربایجان تورکونو اشاغیلادیغی و ایچینده اریدیغی بیر دئوریده میللی دیرنیش سیمبولونا چئوریلدی. او شعرلرینده ایرقیچیلیک دوشونجه سینه قارشی چیخدی. میللی وارلیغیمیزی مودافعه ائتدی. مشهور"ادبیات و میللییت"اثرینده میللی فیکیری راحات بوراخمایان سوواللارا جاواب تاپماغا چالیشدی، رسمی ایران تاریخ چیلیگیندن فرقیلی میللی تاریخ کونسئپدینی اورتایا قویدو.همده میللی حرکتین یاخین گله جک اوچون وظیفه لرینی موعین ائتدی.تبریزلی علی ایلک دفه میللی تاریخیمیز عوموم تورک تاریخینین بیر بولومو اولاراق تقدیم ائتدی. اونون یارادیجیلیقی "وارلیق"مکتبینین یارانماسینا تکان وئرن عمللردن بیریسی اولدو. مرحوم محمد تاغی زهتابی (1923-98) اورنک شخصییتی و دیرلی یازیلاری ایله میللی دیرنیش حرکاتینین باشقا بیر سیمبولونا چئوریلدی. زهتابینین اوزللیکله تاریخ کونسئپتی یئنی میللتچی گنجی لییین یئتیشمه سینده فوق‌العاده بویوک رول اوینادی.

آردی وار

H.K