کرکوک، بمب ساعتی زیر پای عراق

 

ترکمن ها درعراق معتقدند در طول تاریخ و تا پیش از "عربی سازی" کرکوک توسط صدام و "کردی سازی" شهر توسط کردها از زمان سقوط صدام، همواره جمعیت ترکمن ها در این شهر در اکثریت بوده است.و شهر کرکوک متعلق به ترکمن هاست.

 

بی بی سی: "من روز ۳۱ دسامبر را که روز خروج کامل نیروهای خارجی از عراق است، به عنوان "روز ملی عراق" اعلام می کنم. امروز روز عراق آزاد است و شما صاحبان کشور خود هستید." اینها بخشی از سخنان نوری مالکی نخست وزیر عراق خطاب به صدها تن از نخبگان عراقی بود که در آخرین روز سال ۲۰۱۱ در ورزشگاه الشباب بغداد گردهم آمده بودند

 

ایالات متحده آمریکا در حالی دومین جنگ طولانی تاریخ کشورش را پایان یافته اعلام کرد که بسیاری معتقدند ارتش این کشور در پشت سر خود معضلات بسیاری را نیمه کاره رها کرده است.

 

فعالیت القاعده، نفوذ ایران، مساله کردها، اختلافات مرزی با کویت، برخی مشکلات اجتماعی همچون وجود نزدیک به دو میلیون آواره عراقی و از همه مهمتر، سایه سنگین فرقه گرایی در این کشور مواردی است که ظاهرا برای دولت نوبنیاد و نحیف عراق به ارث رسیده است.

 

مشکلاتی که حتی پیش از ۳۱ دسامبر در جدال میان نوری مالکی نخست وزیر شیعه و طارق هاشمی معاون سنی رئیس جمهور بروز کرد و هم اکنون ثبات و آینده کشور را در بن‌بستی نگران کننده قرار داده است.

 

جدال بر سر مالکیت کرکوک گرچه جدال اخیر میان مالکی و هاشمی نوعی کشمکش فرقه ای است، اما موضوعی فراتر و جدالی میان کردها، ترکمن ها و عرب ها و البته قدرتهای فرامرزی است که ظاهرا نمی توان پایانی دلگرم کننده برای آن تصور کرد

 

 

کردها شهر نفت خیز کرکوک را "قلب کردستان" و خود را مالکان مطلق شهر می پندارند، عربها، برخی قبایل و از آن جمله "تکریتی" ها را صاحبان شهر معرفی می کنند و البته ترکمن ها نیز می گویند که حتی خاک شهر، بوی ترکمن می دهد.

 

در این میان و از زمان فروپاشی حکومت صدام، کردهای عراق تلاش های گسترده ای را برای الحاق کرکوک و ثروت عظیم آن به دولت خودمختار کردستان آغاز کرده اند.

 

ترکمن ها و عربها معتقدند که کردها می خواهند چنین ثروتی را به دست بیاورند تا با در اختیار داشتن پشتوانه قوی اقتصادی با خیالی آسوده تر اعلام استقلال کرده و کشور را به تجزیه بکشانند. کردها هم بدون رد این مساله، حق تعیین سرنوشت را آرزوی دیرین یک ملت می دانند.

 

نوری مالکی نخست وزیر عراق هم می گوید که حاضر نیست کرکوک را به کردها بسپارد حتی به قیمت از دست دادن کرسی نخست وزیری.

 

ترکمن ها معتقدند در طول تاریخ و تا پیش از "عربی سازی" کرکوک توسط صدام و "کردی سازی" شهر توسط کردها از زمان سقوط صدام، همواره جمعیت ترکمن ها در این شهر در اکثریت بوده است.

 

احمد مرادلی از رهبران ترکمن به روزنامه " تودی زمان" ترکیه گفته است: "مبارزه را تا آخرین قطره خونمان ادامه خواهیم داد و اگر در این راه هم کشته شویم، خوشا به سعادتمان."

 

ترکمن ها بارها و به صراحت مسئله کرکوک را مساله ای "ترکی" خوانده اند و از کشورهای ترکیه، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان درخواست یاری کرده و کردها را متهم به همکاری با اسرائیل برای "کردی سازی" شهر و برپایی کشور مستقل کرد در شمال عراق کرده اند. در مقابل کردها نیز ترکمن ها را "جاسوسان" ترکیه خوانده اند.

 

ریشه های مناقشه تا پیش از اکتشاف نفت در دهه ۱۹۲۰ نیز جمعیت شهر کرکوک ترکیبی بود از ترکمن ها، کردها، عربها و آسوری ها. اما وجود نفت و راه اندازی تاسیسات نفت موجب سرازیر شدن هزاران کارگر از نواحی دیگر به این شهر و تغییر ترکیب جمعیت و در واقع افزایش درصد کردها و عربهای شهر شد.

 

نزدیک به نیم قرن پس از اکتشاف نفت و در پی دهها سال منازعات خونین کردها با دولت مرکزی بود که مقامهای عراقی به خصوص در دوران تسلط حزب بعث راهکار را در عربی سازی (تعریب) برخی مناطق کردستان و از همه مهمتر کرکوک نفت خیز یافتند.

 

در دهه ۷۰ و ۸۰ میلادی دهها هزار تن از کردها به سمت مناطق عربی کوچانده شدند و درعوض دهها هزارتن از عربها نیز به اجبار به برخی مناطق شمالی کوچانده شدند، در طی این عملیات و از آن جمله "انفال" هزار تن جان خود را از دست دادند و صدها روستای عمدتا کردنشین خالی از سکنه شد.

 

در تقسیمات سیاسی و اداری کشور نیز تغییراتی رخ داد، خانقین به عنوان شهری کردنشین از استان کرکوک جدا و به استان عرب نشین دیاله (به مرکزیت بعقوبه) محلق شد. در عوض برخی شهرک ها و روستاهای عربی در شمال کشور به استان کرکوک افزوده شدند.

 

سقوط صدام و آشکار شدن مناقشه سقوط صدام، اختلاف عربها و دو دستگی شیعیان همگی موجب شد تا کردها که از همگرایی و وفاق بیشتری برخوردار بودند بتوانند در زمان "پل برمر" حاکم آمریکایی عراق، بسیاری از خواسته های مهم و پایه ای خود را به دیگر گروههای عراقی تحمیل کنند.

 

یکی از مهمترین این موفقیت ها این بود که کردها ماده ای را توانستند به تصویب برسانند که بعدها با عنوان ماده ۱۴۰ قانون اساسی عراق پذیرفته شد.

 

بر اساس این ماده قانونی، دولت مرکزی عراق موظف بود که فضایی را فراهم آورد تا اقوامی که به زور در مناطقی دیگر ساکن شده بودند بتوانند به سرزمین های خود بازگردند و تا پایان سال ۲۰۰۷ با انجام یک همه پرسی سرنوشت شهر کرکوک و برخی مناطق دیگر مورد منازعه همچون خانقین و غیره مشخص شود و مردم این شهرها در فرآیندی دموکراتیک میان ماندن تحت حکومت مرکزی بغداد و یا پیوستن به دولت خودمختار کردستان، یکی را برگزینند.

 

اکنون با گذشت چند سال از موعد همه پرسی، از موضع دولتمردان عراقی چنین بر می آید که آنها با علم به اکثریت بودن کردها در این شهر، حاضر به برگزاری چنین همه پرسی و تحویل شهر به کردها نیستند. بر اساس برخی آمارها، جمعیت کردهای کرکوک که در سال ۲۰۰۳ حدود ۱۵۰ هزار نفر تخمین زده می شد اکنون به ۳۵۰ هزار نفر رسیده است.

 

حضور چنین جمعیت گسترده ای همچنین موجب تشدید تنش های قومی شده است. گروههای غیر کرد مقامهای کرد را که اداره کنندگان استان هستند، به دستکاری اوراق شناسایی و اسکان کردهایی غیر از رانده شدگان دوران صدام با هدف "کردی سازی" شهر متهم می کنند. کردها اما این اتهامها را رد می کنند و همه ساکنان جدید را کسانی می دانند که در دوران صدام از کرکوک اخراج شده بودند.

 

در این میان دولت عراق پشتیبانانی چون ترکیه، ایران و کشورهای عربی را دارد. ترکیه و ایران که هر کدام دارای اقلیتی بزرگ و منسجم از کردها در کنار مرزهای خود با عراق هستند، نسبت به استقلال کردهای عراق، حساسیت های عمیق امنیتی دارند.

 

ترکیه همچنین در سال ۲۰۰۵ اسکان و بازگشت کردها در کرکوک را "تلاش غیرقانونی کردها برای در دست گرفتن کرکوک" خواند. عبدالله گل، رئیس جمهور ترکیه پیش از این مسئله عراق را مهمتر از پیوستن این کشور به اتحادیه اروپا توصیف کرده است.

 

کردهای عراق اما به رغم اختلافاتی که با یکدیگر دارند در مورد کرکوک هم صدا هستند. آنچنان که حتی جلال طالبانی رئیس جمهور کرد عراق که سمبل وحدت این کشور است کرکوک را شهری کردی می داند.

 

کردها همچنین در آخرین روزهای اسفند سال گذشته و پس از کشیده شدن شعله های اعتراض عربی به سطح منطقه، ۱۰ هزار نفر از حدود صد هزار نیروهای نظامی خود موسوم به "پیشمرگ" را به کرکوک گسیل کردند ظاهرا این نیروها قرار نیست تا ملحق شدن کرکوک به حکومت اقلیم کردستان عراق از این شهر خارج شوند.

 

به نظر می رسد با خروج نیروهای آمریکایی از عراق و بی ثباتی عرصه سیاسی این کشور، کردها فرصت را برای حل سریعتر موضوع کرکوک و الحاق آن به حکومت خودمختار کردستان عراق مناسب دیده اند و از همین رو مسعود بارزانی رئیس دولت خودمختار کردستان عراق در روزهای اخیر بارها اعلام کرده است که اگر دولت عراق ماده ۱۴۰ را اجرا نکند، سرنوشت کرکوک را به مجلس کردستان عراق محول خواهد کرد تا "تصمیمهای لازم" اتخاذ شود.

 

چند سال پیش زلمی خلیل زاد، سفیر پیشین آمریکا در عراق پیشنهاد داده بود سازمان ملل برای حل مسئله کرکوک چاره ای بیندیشد، اما به نظر می رسد که با جدیت گروههای مختلف عراقی برای حاکمیت بر این شهر نمی توان فرجام خوشایندی برای این مناقشه تصور کرد، مناقشه ای که نه تنها عراق بلکه منطقه را نیز می تواند وارد یک چالش بزرگ کند.