نفوذ ترکیه و شکست سیاست خارجی جمهوری اسلامی

ندای سبز آزادی: مقایسه سیاست دو کشور در خاورمیانه

اهمیت و حساسیت های اقتصادی و سیاسی خاورمیانه،واقعیتی است که همواره قدرتهای منطقه ای و فرامنطقه ای را به ایفای نقش به منظور افزایش نفوذ در این منطقه ترغیب کرده است. جمهوری اسلامی با شعار صدور انقلاب سعی داشت تا نقش عمده ای در منطقه به عهده بگیرد. هرچند اتخاذ سیاستهای تنش آفرین و مخالف منافع مردم منطقه بیش از آنکه به افزایش نفوذ مثبت ایران منجر شود، موجب گسترش بی اعتمادی شد.

در این میان ترکیه اما پس از پیروزی اسلام گرایان قدم های بزرگی برای تبدیل شدن به یکی از بازیگران اصلی منطقه برداشته است.

دو کشور همسایه با دو نگاه متفاوت به منطقه و جهان و با سیاست متفاوت فعالیت خود برای قدرت یافتن در منطقه را آغاز کردند، ایران با کمک های هنگفت مالی به گروههای شبهه نظامی سعی داشت تا نقش اول مبارزه با اسرائیل را بازی کند و از این رهگذر، رهبران جمهوری اسلامی می کوشیدند تا عمق استراتژیک خود را با "خریدن متحد" تعریف کنند و آن را "محور مقاومت در برابر اسراییل" بنامند.

اما ترکیه با گسترش روابط اقتصادی و فرهنگی با جهان عرب با سرعتی کمتر سعی کرد تا بیش از آنکه در امور داخلی کشور های همسایه وارد شود، خود را به عنوان کشوری تاثیر گذار در منطقه معرفی کند.

حال نگاهی به جهتگیری های رهبران دو کشور در سیاست خارجی و تبعاتی که این سیاست ها برای منافع کشورشان به بار آورده می تواند میزان موفقیت، نفوذ و گسترش عمق استراتژیک آنان را نشان دهد.

نفوذ ترکیه در خاورمیانه

از هنگامی که رجب طیب اردوغان در ترکیه به قدرت رسید توجه ویژه ای به گسترش روابط با شرق و مخصوصا کشور های همسایه داشته است.

داود اوغلو، وزیر خارجه اردوغان که او را معمار اصلی سیاست خارجه ترکیه می شناسند، در های بسته اتحادیه اروپا را با حرکت به سمت شرق و گسترش روابط با کشورهای عربی جبران کرد و تعادلی تاثیر گذار در سیاست بین المللی ترکیه بوجود آورد.

ترکیه پیش از این به سه دلیل محبوبیت زیادی میان ملل عرب نداشت : 1- لاییک بودن، 2- سابقه منفی نسبت به ترکیه به عنوان میراث دار امپراطوری عثمانی، 3- داشتن روابط دوستانه با اسراییل

اما در دوره جدید و در سایه سیاست های اسلامگرایان ترک، چند اقدام موجب تغییر رویکرد افکار عمومی منطقه نسبت به ترکیه شد: نخست آنکه از چندی پیش سیل سریال های جذاب تلویزیونی ترک به رسانه های عربی سرازیر شد و به مرور ذهنیت افکار عمومی نسبت به مردم ترک را تعدیل کرد. دوم آنکه به موازات توافقات امنیتی پشت پرده میان اسراییل و ترکیه و حفظ روابط دو کشور، سیاستمداران ترک در مواقع حساس و از موضع دفاع از حقوق بشر مواضع سختی علیه اقدامات اسراییل اتخاذ کردند که بازتاب بسیار زیادی در افکار عمومی داشت. ترکها این سیاست را البته در قبال خیزشهای مردمی جهان عرب در مصر و لیبی و تونس و سوریه، و با حمایت از حقوق مردم این کشورها پی گرفتند.

سوم آنکه سیاستمداران ترک با استفاده از فرصت مشروعیتی که میان مردم منطقه کسب کردند توانستند در بحران های منطقه در قامت میانجی و طرف مذاکره وارد شوند

به عنوان مثال میانجی گری ترکیه در بحران هسته ای ایران و نیز نقش این کشور در مذاکرات سوریه، آمریکا و اسراییل، به موازات مخالفت آنها با یک جانبه گرایی غرب از جمله سیاست هایی ست که ترکیه برای ایفای نقش بین المللی اتخاذ کرد.

نوع مواضع ضد اسرائیلی ترکیه در این مدت نیز بعد جدیدی در روابط خارجی آنکارا بود که به نفوذ و محبوبیت بیشتر این کشور در افکار عمومی دامن زد. ترکها در برابر جمهوری اسلامی و سوریه که به نام محور مقاومت بر طبل جنگ می کوبیدند، فارغ از مواضع ایدئولوژیک، و بدون جنگ طلبی، اقدامات غیر انسانی دولت اسراییل را محکوم کرد و بر یافتن راه حل های صلح آمیز انگشت تاکید نهاد.

بهار عربی و نقش دو همسایه

در جریان موج انقلاب ها در کشورهای عربی خاورمیانه و شمال افریقا، ترکیه همواره از خیزش مردمی حمایت کرد. هنگامی که این خیزش به سوریه رسید و تظاهرات مردمی در نقاط مختلف این کشور علیه رژیم بشار اسد شکل گرفت نیز ترکیه میزبانی کنفرانس بزرگ اپوزیسیون سوریه را بر عهده گرفت و سرکوب وحشیانه مردم معترض را محکوم کرد. این مواضع وضعیت تازه ای در مناسبات انکارا و دمشق به وجود آورد، مناسبات جدیدی که بدون شک بر روابط انکارا و تهران نیر تاثیر خواهد گذاشت.

در ابتدا که هنوز میزان خشونت ورزی رژیم سوریه علیه مردم معترض بالا نگرفته بود، دولت ترکیه سعی داشت با نصیحت و گسیل هیئت های مختلف سیاسی و امنیتی، دولت سوریه را به انجام اصلاحات و مدرا با مردم تشویق کند اما درست در زمانی که ترکیه سعی داشت تا با میانجگری دولت سوریه را به مدارا دعوت کند، جمهوری اسلامی در حال مشاوره دادن به دولت سوریه برای سرکوب معترضان بود چه آنکه در دوسال گذشته تجربه خوبی در این امر کسب کرده بود و در حال بازی در نقش یک مشاور خبره در امر سرکوب بود.

ترکها نگران بودند که با افزایش خشونت در سوریه، وضعیت از کنترل دولت خارج شود و بی ثباتی و امکان جنگ داخلی در کشور همسایه دامن آنها را بگیرد، در حالی که نگرانی ایران، شکست دولت سوریه و از دست رفتن نفوذ در آن کشور بود.

در همان حال که جمهوری اسلامی در حال کمک رسانی به دولت سوریه برای سرکوب معترضان بود و رسانه های حکومتی چشم بر خشونت های اعمال شده در سوریه بسته بودند، دولت اردوغان به شدت از نحوه مدیریت بحران در سوریه و برخورد خشن با معترضان سوری انتقاد کرد و مدام بر لحن انتقادی خود علیه سوریه افزود.

بازی برنده در میدان افکار عمومی

زمامداران ترک در این سالها، هرگز مواضع جنگ طلبانه اتخاذ نکردند، دست به برگزاری مانورهای نظامی نزدند، موشک هوا نکردند و هوادار و پیشمرگ نخریدند، اما سیاست های صلح طلبانه آنان توانست جایگاه محکمی در منطقه برایشان به ارمغان آورد. اسلامگرایان ترک در عین حفظ مواضع مستقل خود در برابر غرب توانستند نفوذ خود را با اتکا به اقبال افکار عمومی و اعتماد قدرتهای بین المللی گسترش دهند تا تعریف مناسبی از "عمق استراتژیک" را دربرابر چشمان ما به تصویر کشند.

با فرا رسیدن بهار عربی، رهبران حزب عدالت و توسعه برای خود جایگاه ویژه ای ترسیم کرده اند، آنها خود را مبشران یک اسلام میانه رو و معتدل و پشتیبان تحولات دموکراتیک در خاورمیانه می بینند و به دنبال صدور چنین الگوی دموکراتیکی در کشور های منطقه هستند.

در حالی که جمهوری اسلامی هر چند برای نفوذ در منطقه هزینه های مالی فراوانی را متحمل شده است، اما هرگز تنوانسته چنین جایگاهی کسب کند.

حرکت دموکراتیک منطقه برای ایران که خود درگیر این روند است، خوشایند نبوده است. همچنانکه با از میان رفتن یکی از منابع بحران در منطقه یعنی حکومت بعث سوریه، نفوذ ایران بیش از پیش کاهش می یابد.

عمق و گستردگی اتفاقاتی که در جهان عرب در جریان است، عمق نفوذ ترکیه و ایران در منطقه و میزان موفقیت و کارآمدی دو مدل سیاست خارجی را نشان داد.

آینده دموکراتیک جهان عرب و نقش قدرت های خاورمیانه

توجه به اتفاقات پیش رو در خاورمیانه ما را به این نتیجه می رساند که جهان عرب آینده ای دموکراتیک خواهد داشت، و کشوری میتواند در خاورمیانه نفوذ خود را حفظ کند که اصول دموکراتیک را رعایت کند و به دنبال آتش افروزی نباشد. چنانکه دولت ترکیه بدون حمایت مردم خود و بدون گسترش  اصول دموکراتیک در اداره کشورش و با اتکا به موشک پرانی و تهدید دیگران نمیتوانست تا این میزان نفوذ کند.

دولت عدالت و توسعه بر عکس همتای ایرانی خود، آینده خاورمیانه را به خوبی پیشبینی کرده است، و به همین دلیل است که مواضع خود را بر پایه حقوق بشر استوار کرده است، ترکیه امروز نقش خود را به عنوان حامی مردم منطقه تصویر میکند.

ایران در حالی که با مشکلات بزرگی در امور داخلی خود مواجه است، آینده ای جز آنچه ترکیه میبیند را پیش بینی کرده است، ایران همچنان بر اصول غیر دموکراتیک خود در اداره کشور اصرار می ورزد و دروغ رهبرانش درباره حمایت از مردم منطقه نیز وقتی با برخورد حکومت با معترضان ایرانی و یا موضع رهبر جمهوری اسلامی درباره خیزش مردمی در سوریه مقایسه می شود، بیشتر به شوخی و ریا کاری معنی میشود تا حقیقتی که باید کلام دولت حامی مردم منطقه باشد.

بهار عربی، همانطور که رایحه دموکراسی را با خود به شرق آورده است، زنگ خطری نیز برای جمهوری اسلامی بوده است که سالها سعی کرده است تا با سرمایه گذاری های هنگفت در منطقه نفوذ کند، ایران امروز سیاست های اشتباه خود در منطقه را در بحران می بیند و راه حل مواجه با بحران را در انکار آن میداند.