توهم توسعه با سد سازی و محو محیط زیست آذربایجان

 در حالی که همه‌روزه اخبار متعددی از روند رو به رشد بحران خشکسالی و کم‌آبی در کشور منتشر می‌شود،‌ شرکت‌کنندگان در «همایش سدهای بزرگ،‌ پیامدها و جایگزین‌ها» نسبت به ساخت سدهای بی‌ضابطه و بدون مطالعات کارشناسی در کشور که تنها منابع آب را در معرض تبخیر بیشتر قرار می‌دهد، هشدار دادند.

هشدار متخصصان علوم آب و محیط زیست کشور به روند رو به رشد سدسازی در حالی شدت گرفته که مسوولان وزارت نیرو همچنان بی‌توجه به همه پیامدهای مخرب زیست‌محیطی،‌ فرهنگی و اجتماعی سد‌سازی، ‌از اینکه بر سکوی سوم سد‌سازی جهان تکیه داده‌اند به خود افتخار می‌کنند. 

این در حالی است که سد‌سازی تاکنون خسارات زیادی به عرصه‌های منابع طبیعی و محیط زیست کشور وارد ساخته است. نابودی بیش از 5 هزار هکتار از جنگل‌های بلوط غرب با آبگیری سد کارون3،‌ نابودی بیش از 2 هزار هکتار از اراضی مرتعی و جنگلی فارس با آبگیری سد سیوند،‌ زیر آب رفتن بخش قابل توجهی از جنگل‌های کاج سیاه با آبگیری سد هگمتانه در همدان و غرق شدن صدها هکتار از جنگل‌های شمال با آبگیری سد تجن،‌ منگل و شفارود تنها گوشه‌ای از خسارات وارده به طبیعت ایران است.

سد‌سازی‌های بی‌رویه در حوزه آبخیز دریاچه ارومیه در حال حاضر پارک ملی دریاچه ارومیه را با خطر نابودی صددرصد مواجه ساخته،‌ و هزاران پرنده را سال گذشته از بین برد. با این حال سد‌سازی همچنان ادامه دارد، به نحوی که به‌زودی قرار است بخش دیگری از اراضی پارک ملی خجیر، در همسایگی پایتخت،‌ که نخستین منطقه حفاظت‌شده دنیا لقب گرفته با آبگیری سد ماملو نابود شود. از سوی دیگر بیش از 2200 هکتار از جنگل‌های بلوط ایرانی در پشت سد کارون 4 و بیش از 100 هکتار از جنگل‌های هیرکانی پشت سد کبودوال در گلستان هم‌اکنون در خطر آبگرفتگی قرار دارند.

تمامی این رخدادها در حالی اتفاق می‌افتد که به گفته کارشناسان اکثر سدهایی که در چند دهه اخیر در کشور احداث شدند نه‌تنها به حفظ منابع آب کمکی نکرده‌اند بلکه تنها باعث هدررفت هر چه بیشتر آب شدند. دکتر فاطمه ظفرنژاد،‌ پژوهشگر در امور آب و مترجم کتاب رودهای خاموش در این باره می‌گوید: ‌مدیریت منابع آب در کشور کاملا با اصل 44 قانون اساسی در تضاد است و شاید ریشه بسیاری از مشکلات موجود همین امر باشد.

وی می‌افزاید:‌ توسعه پایدار توسعه‌ای فراگیر،‌ همسو با منافع ملی،‌ عدالت‌خواه و... است اما مدیریت منابع آب در کشور ما کاملا ناپایدار است، یعنی به جای اینکه برای جلوگیری از هدررفت آب و کاهش مصرف در بخش کشاورزی و شهری برنامه‌ریزی کنیم،‌ فقط به تعداد سدها می‌افزاییم و این با چارچوب توسعه پایدار کاملا منافات دارد. وی افزود:‌ به عنوان مثال در ژاپن فاضلاب‌های صنعتی را 15 تا 20 بار بازیافت می‌کنند ولی در ایران یک‌بار هم بازیافت نمی‌شود.

دکتر ظفرنژاد خاطرنشان ساخت: سفره‌های آب زیرزمینی ایران در حال افت است، از سوی دیگر زمین در نتیجه افت سفره‌های آب زیرزمینی تا 15 متر نشست کرده است که این پدیده بسیار مخربی است. ما در تمام این سال‌ها تا توانستیم قنات‌ها را از بین بردیم و روی آنها سد ساختیم مثل سد نیشابور که روی یک قنات 1000 ساله ساخته شد تا آب را در معرض تبخیر قرار دهد. وی افزود: سد‌ها فقط توهم توسعه منابع آبی را زیاد می‌کنند. متاسفانه مدیریت آب در ایران تنها مدیریت سازه و سد‌سازی تعریف شده است، این در حالی است که تحقیقات نشان می‌دهد هر ساله بین 5 تا 10 میلیارد متر مکعب از آب پشت سدها تبخیر می‌شود. مثلا در سد کرخه سالانه 30 تا 40 میلیون متر مکعب آب تبخیر می‌شود. این کارشناس با اشاره به فقدان مطالعات جامع زمین‌شناسی و کشاورزی‌ در طرح‌های سد‌سازی گفت: در منطقه زاگرس تا دلتان بخواهد سدهایی داریم که همگی سوراخ هستند، بعد کلی هزینه می‌کنیم تا مشکل را برطرف کنیم، مثل سد کرخه. فرار آب از سد کرخه هم یکی از آن مشکلاتی است که اگر مطالعات بیشتری قبل از احداث سد می‌شد امروز پدید نمی‌آمد و شاهد فرار 8 متر مکعبی آب از دریاچه این سد نبودیم. وی با انتقاد از عدم‌ارزیابی پیامدهای سد‌سازی بعد از اجرای پروژه‌ها، عمده‌ترین عوارض زیست‌محیطی سد‌سازی در ایران را جنگل‌زدایی، ‌حذف فیزیکی رودخانه‌ها، نابودی اکوسیستم‌های رودخانه‌ای و گونه‌ها و ‌نابودی اراضی‌ پایین‌دست به دلیل عدم‌پرداخت حقابه برشمرد و اظهار داشت:‌ در عوض قیمت اراضی اطراف دریاچه سدها همیشه بالا رفته، مثلا قیمت زمین در اطراف دریاچه سد طالقان ناگهان از متری 500 تومان به 50 هزار تومان افزایش یافت. محمد درویش،‌ عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع نیز گفت:‌ وزیر نیرو اخیرا تعداد سدهای در دست اجرای کشور را در زمان حاضر ۹۰ مورد اعلام کرده و خاطرنشان می‌کند اجرای این تعداد طرح سدسازی به طور همزمان در یک کشور در جهان سابقه ندارد و ما رکورد زده‌ایم. وی افزود:‌ «فارغ از اینکه این ادعاها تا چه اندازه به حقیقت نزدیک است، می‌خواهم بپرسم آیا اصولا ساخت همزمان 90 سد در کشوری که نرخ فرسایش و جابه‌جایی خاک در آن بیش از 5 میلیارد تن است و باعث شده تا در نرخ فرایش خاک سرآمد همه جهانیان باشیم،‌ افتخار دارد یا شرمندگی؟! کشوری که به اعتراف متولیان رسمی‌اش در حوزه مدیریت آب و بخش کشاورزی، هنوز نمی‌تواند از آب فراهم شده موجود با راندمانی درخور و استانداردی جهانی بهره‌برداری کند، آیا سزاوار است که همچنان بکوشد تا آب بیشتری را در سازه‌های غول‌پیکری به نام سد، محبوس سازد و بدین‌ترتیب، نه‌تنها سرمایه‌های قابل‌توجهی از بیت‌المال را به هدر داده، بلکه خسارت‌هایی جبران‌ناپذیر بر میراث طبیعی، تاریخی و ملی خود وارد ساخته و تنش‌های اجتماعی حاصل از مهاجرت‌های اجباری را افزایش دهد؟»

درویش خاطرنشان ساخت:‌ دست‌کم 90 درصد از آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود اما در حال حاضر، کارایی مصرف آب کشاورزی که به شکل ساده می‌توان آن را مقدار تولید در واحد آب مصرفی تعریف کرد، فقط 63/0 کیلو‌گرم بر مترمکعب است، در حالی که میانگین این رقم در کشورهای شمال تا 3 کیلوگرم برای هر متر مکعب گزارش شده است. این در حالی است که برای تامین غذای جمعیت رو به رشد کشور در افق سند چشم‌انداز 20 ساله کشور باید عدد کارایی مصرف آب، دست‌کم به 6/1 کیلو‌گرم بر متر مکعب افزایش یابد.

با در نظر گرفتن اینکه حداقل 15 درصد از کل تولیدات کشاورزی کشور ضایع می‌‌گردد، مقدار ضایعات تولیدات کشاورزی بالغ بر 15 میلیون تن است. با لحاظ کردن مقدار کارایی مصرف آب محصولات تولیدی (یعنی رقم 63/0 کیلوگرم بر متر مکعب) مقدار ضایعات آب از طریق ضایعات محصول 24 میلیارد متر مکعب محاسبه می‌شود. این مقدار ضایعات آب از نظر حجم برابر دست‌کم 70 درصد آب ذخیره‌شده در پشت 93 سد احداث شده کنونی در کشور است.

وی افزود: متاسفانه ما هنوز نمی‌توانیم همه آبی را که با این مرارت در پشت سدها ذخیره کرده‌ایم، به سطح مزرعه و عرصه تولید برسانیم. از سوی دیگر راندمان آبیاری ما در بخش کشاورزی، در بهترین حالت هیچگاه بیشتر از 37 درصد گزارش نشده است و این به آن معنی است که کمینه آبی را که در این بخش از دست می‌دهیم، به بیش از 60 درصد یا 65 میلیارد متر مکعب می‌رسد! سالانه متجاوز از 200 تا 250 میلیون متر مکعب از ظرفیت سدها به دلیل انباشت رسوب، از بین می‌رود. وی افزود: سرآمد بودن و پیشتازی در حوزه سدسازی هنگامی افتخار دارد که بخش‌های مرتبط با این حوزه نیز از چنان عنایت و بودجه و منابع انسانی کافی و متخصصی برخوردار باشند، نه اینکه از نظر اختصاص سرمایه‌گذاری‌های دولتی در بخش کشاورزی، در بین 165 کشور جهان، جایگاه 143 را از آن خود کرده باشیم و در سد‌سازی در جهان سوم باشیم !

حامیان محیط زیست آذربایجان