نگاهی به معضل حاشیه نشینی در تبریز ــ آذرقلم

اینجا نه شهر است و نه تعریف روستا را می توان بر آن اطلاق کرد! نه قاعده و قانون شهر نشینی بر آن حاکم است و نه سادگی و سکوت و آرامش روستا ! ساده تر بگویم: بلاتکلیف میان روستا نشینی و شهر نشینی .

با چند پاره سنگ و بلوک سیمانی و چند متری پلاس و موکت و تیر و تیر آهن ،می توان چاردیواری  را شبانه و دور از چشم قانون مهیا کرد و اسمش را گذاشت : خانه !

فقر مالی ،تنگنای اقتصادی و در نهایت  فقر فرهنگی همه و همه دست به دست هم می دهند تا ساکنان آن روستا های خوش آب و هوا ،آهنگ "مهاجرت "و کوچ " کوک " کنند و عزم شهر و دیار آمال و آرزوهای دور و دراز نمایند .به امید رزق بیشتر و روزگاری خوشتر و آینده ای درخشان تر برای خود و فرزندان.

و بدین ترتیب و با تجمیع این واحد های  مسکونی گریزان از روستاها، منطقه ای در حاشیه ی شهرها پدید می آید که از آن به حاشیه نشینی یاد می شود . حاشیه ای که گاهی تاثیر گذارتر، مهم تر و پررنگتر از " متن "، خود را در سیر تحولات شهر نشینی ،اجتماعی و سیاسی و ... نشان داده و بر دیگران تحمیل می کند !

تعاریف مختلفی برای معضل "حاشیه نشینی " توسط کارشناسان ارائه شده است .کارشناسان اقتصادی از واژگان جداگانه و متفاوتی استفاده می کنند و کارشناسان مسایل اجتماعی از عباراتی دیگر . و بدین ترتیب هر کارشناس و مدیرمجموعه ای ،از نگاه خویش به این پدیده می نگرد.

اما در ساده ترین و عامه فهم ترین تعریف ،حاشیه نشینان را شامل افراد و خانواده هایی با طبقه اجتماعی و اقتصادی متوسط به پایین می دانند که در محدوده ی اقتصادی شهر زندگی می کنند ولی جذب نظام اقتصادی و اجتماعی نشده اند!

« مارشال کلینارد» حاشیه نشینی را مسئله ای شهری می داند که منشا عمده بزهکاری و جرم است.و بدین ترتیب با نسبت دادن جرایم اجتماعی به این گروه از افراد کم بضاعت و با تعریف مرزبندی های حقوقی و شهری جدایی این قسمت از شهر را و تفرقه بین شهر نشینان را تجویز می کنند.

اینکه اکثریت قریب به اتفاق حاشیه نشینان را مهاجرین روستاها و شهرهای کوچک تشکیل می دهند تردیدی نیست . اما بررسی و آسیب شناسی علت مهاجرت و ترک خانه  و کاشانه و مزرعه  توسط روستائیان و ترجیح دادن زندگی فقیرانه ولی پرطمطراق شهری به زندگی آرام ولی بی جایگاه روستایی شاید بتواند پاسخگوی همه ابهامات و پرسشها باشد.

به قول یک کارشناس مسائل برنامه ریزی شهری امروزه نباید از روستاییان پرسید که شما چرا به شهر ها مهاجرت می کنید.!؟  بلکه باید از روستائیان پرسید که شما چرا به شهرها مهاجرت نمی کنید؟!

بدین ترتیب می توان به این نتیجه ابتدایی و بدیهی دست یافت که عدم ارائه خدمات مناسب در روستاها، وضع معیشتی نامناسب، ارائه چهره ای فانتزی، زینتی و فریبنده از شهر ها، سبب شده تا نه تنها جوانان روستانشین بلکه حتی پیران و پا به سن گذاشته های روستایی نیز به امید یافتن زندگی مرفه شهری به سوی شهرهای بزرگ بیایند. هر چند که این مهاجرت، با تحمل سختی ها و مشقت های زندگی در آلونک ها ،کپر ها ؛حلبی آباد ها و ... باشد.

پدیده شهر نشینی در کشور ما از حدود از پنج دهه پیش اوج گرفت. با توجه به اینکه هرگز قاعده و اصول تعریف شده، کنترل شده و علمی بر این پدیده حاکم نبوده تاثیرات و تبعات منفی بسیاری بر جای گذاشته که هنوز هم که هنوز است همان شهرهای بزرگ قدیمی و سنتی با آن دست و پنجه نرم می کنند .

یکی از تبعات این نوع سکنی گزینی شهری بی قاعده، ظهور معضلی به نام حاشیه نشینی است . البته این پدیده ی ناهنجار اجتماعی خاص قلمرو جغرافیایی ایران و چارچوب های شهری آن نیست.کما اینکه در شهرهای بزرگ نظیر : بوئنس آیرس در آرژانتین ؛ دهلی نو در هند ،و حتی برخی کشور های توسعه یافته نظیر امریکا و ژاپن و فرانسه هم شاهد نوعی حاشیه نشینی هستیم.با این تفاوت که حاشیه نشینی تبعات اجتماعی و حتی سیاسی متفاوتی را در کشورهای مختلف از خود بر جای می گذارد.

حاشیه نشینان تبریز را اغلب افرادی تشکیل می دهند که عمدتاً دارای روحیه کار و تلاش مضاعف بوده و به حداقل امکانات رفاهی نیز قانع هستند. در رویدادهای اجتماعی و سیاسی و به ویژه «انتخابات» نقش تعیین کننده ای را در سرنوشت هر یک از کاندیداها ایفا می کنند. به همین خاطر است که قبل و حین برگزاری انتخابات، وعده ی رسیدگی به مشکلات حاشیه نشینان در شعارهای تبلیغاتی کاندیداها پررنگ تر می شود! بالا بودن نرخ جمعیتی هر یک از خانوارهای حاشیه نشین و قناعت و مناعت آنها، سبب می شود تا هر یک از احزاب، گروهها و شخصیت های سیاسی حساب جداگانه ای را در پروسه ی تبلیغات انتخاباتی خود باز کنند.

شور و شوق وصف ناپذیر حاشیه نشینان برای خلق شگفتی های پیش بینی نشده، علاقه و اشتیاق آنها برای «تغییر» در وضعیت فعلی، و توان و قدرت وصف ناپذیرشان در امور اجرایی و حتی مدیریتی، از شاخصه های بارز حاشیه نشینان تبریز است. همین روحیه، در بین مدیران برخاسته از این مناطق نیز کاملاً مشهود است. با این تفاوت که تعارضات موجود بین فرهنگ شهرنشینی از نوع «تبریزی» آن، با رفتارها و هنجارهای اجتماعی از نوع حاشیه نشینی از یک سو و موانع و تنگناهای قانونی و مدیریتی از سوی دیگر، مشکلات بسیاری را در این میان ایجاد می کند. مشکلاتی که گاه خود را در شکل اختلافات بین گروهی، احساس تبعیض و اجحاف، بدبینی، عدم اعتماد متقابل بین دو گروه خود را نشان می دهد.

مشکلاتی که قبل از توجه به آثار و تبعات ظاهری آن، باید به علت های اصلی حاشیه نشینی و پیدایش آن در همه ابعاد پرداخت و گرنه صرف برخورد با «معلول» هرگز نمی تواند معقول و مقبول باشد.

حاشیه نشینی در شکل های مختلف خود را نشان می دهد. آلونک نشینی، زاغه نشینی، کپر نشینی، حلبی آبادی از جمله این اشکال است که در تعریف شهرسازی با یکدیگر تفاوت دارند. زاغه نشینی  شامل کندن زمین یا کوه برای سکونت است که پیش از این رواج زیادی داشته، اما آلونک نشینی ایجاد سرپناه با حلبی، نایلون، مقوا و یا قطعات مستهلک خودرو است. کپرنشینی نیز نوعی آلونک نشینی است که وسیله سرپناه در آن حصیر است.

بر اساس برآوردهای اسکان بشر سازمان ملل متحد، حدود یک میلیارد نفر از جمعیت جهان اکنون در زاغه ها و حاشیه های شهری به صورت اسکان غیر رسمی زندگی می کنند.در ایران میزان شهر نشینی از کمتر از یک چهارم کل جمعیت در 80 سال پیش اکنون به بیش از دو سوم رسیده است. به گونه ای که اکنون هشت کلانشهر ایران شامل : تهران، اصفهان، شیراز، اهواز، قم، کرج، مشهد و تبریز میزبان ناخواسته ی  هشت میلیون حاشیه نشین هستند. با این حال وضع چند شهر از جمله تهران، مشهد، اهواز، و تبریز در شرایط خاص و نیمه بحرانی قرار دارد.

چرا که در اکثر تحولات اجتماعی و جتی سیاسی و امنیتی، حاشیه نشینان نقش تعیین کننده ایفا می کنند. حرکت های اعتراضی اجتماعی، صنفی و گروهی که از میان حاشیه نشینان به وجود می آید، ممکن است تبعات گسترده و مسری به خود گرفته و کل شهر، جامعه و حتی کشور را در برگیرد. کما اینکه در برخی حرکت های اعتراضی، به شورش و آشوب و اغتشاشات بزرگ اجتماعی مبدل شده است.

تبریز؛ شهری با 400 هزار حاشیه نشین

تبریز با جمعیتی بالغ بر 5/1 میلیون نفر اکنون تراکم جمعیتی 400 هزار نفری را در حاشیه خود اسکان داده است. مناطقی چون آخماقیه، خلیل آباد، داداش آباد، سیلاب، عباسی، کشتارگاه، انتهای طالقانی و حافظ، لاله، مارالان، منبع و یوسف آباد از جمله ماطق حاشیه نشین تبریز را تشکیل می دهند. هر چند مهاجرت، علت و خاستگاه اصلی پدیده حاشیه نشینی در کلانشهرها و از جمله تبریز است اما با این حال محدودیت درآمد و تنگناهای مالی برخی شهرنشینان نیز، خود به خود سبب می شود تا این افراد در چنین مناطق، اسکان غیر رسمی یابند. سکونت حاشیه نشینان در مناطق حاشیه ای شهر که معمولا دارای مالکیت های حقوقی و حقیقی هستند  همواره مشکلاتی را برای مدیریت شهری ایجاد کرده اند. وجود معارض های دولتی، سازمانی و حتی شخصی، سبب شده تا بخش عمده ای از پرونده های قضایی را چنن اختلافاتی تشکیل دهد.

انتشار اخباری در خصوص انجام عملیات تخریب توسط شهرداری در برخی نقاط حاشیه نشین که با اخذ مجوز از مقامات قضایی و دادگستری و با حمایت ضابطان قضایی صورت می گیرد در همین قالب قابل تعریف است. صدور حکم تخریب اماکن حاشیه ای و غیر مجاز اطراف کندرو تبریز که اخیراً صورت گرفته شامل چنین اراضی دارای مدعی و معارض است.

آنچه که به عنوان مشخصه ی مهم مناطق حاشیه نشین شناخته می شود، فقر مادی و اقتصادی و عدم برخورداری از امکانات اولیه است. اما بارزترین و اصلی ترین مشخصه چنین مناطقی را باید همنشینی و تلفیق فقر فرهنگی با فقر مادی و اقتصادی دانست و اینگونه است که مشکلات و مسایل ساکنان چنین مناطقی حاد و بغرنج می شود. تا جایی که تخریب این اماکن نیز به خودی خود نمی تواند مشکل را حل کند. چرا که آثار منفی دیگری را می تواند بر شهر تحمیل کرده و تبعات منفی اجتماعی و خانوادگی بر جای بگذارد.

از دیگر ویژگی های ظاهری این مناطق که به سیمای آنها مربوط است، می توان به فقدان گذرگاههای اصولی و معتبر، معابر پرپیچ و خم و حتی پلکانی و کم عرض اشاره کرد. بر اساس نظر کارشناسان، اگر چنانچه زلزله ای به قدرت پنج ریشتر و یا بالاتر در تبریز روی دهد، در مرحله اول بیش از نیمی از این مناطق، با خاک یکسان خواهند شد. ناگفته پیداست که این حادثه به اصطلاح متوسط تا چه اندازه مرگبار خواهد بود و تصور افزایش شدت زلزله و تبعات آن نیز گاهی هراسناک و خوف برانگیز می شود.

چه باید کرد؟

امکان ترمیم، نوسازی، بازسازی و مقاوم سازی در این مناطق توهمی بیش نیست. هرگز نباید موضوع مرمت این بناها را جدی گرفت. بلکه گزینه های کارآمد دیگری نظیر اختصاص اعتبارات ویژه و ساخت بناهای مقاوم و جایگزین در نقطه دیگری از شهر و در نهایت اسکان دائم ساکنان مناطق حاشیه نشین در این واحدها،  بهترین گزینه ممکن است. هر چند هزینه های کلانی برای اجرای این طرح متصور است اما با بهره گیری از مشارکت بخش خصوصی امری شدنی است.

از طرف دیگر اگر  بپذیریم که سطح وسیعی از زمین، به امر حاشیه نشینی و ساخت و سازهای غیرمجاز اختصاص یافته، با ساخت واحدهای آپارتمانی و بلند مرتبه سازی، می توان تعداد خانوارهای زیادی را که تا بیش از این به صورت تک واحدی های نامناسب و غیرمقاوم سکونت داشتند در این واحدها اسکان داد و بدین ترتیب، اراضی گسترده ای را آزاد نمود. طبیعی است که با تسطیح این اراضی، ساماندهی و تغییر کاربری آنها، شاهد خلق ارزش افزوده ای فوق العاده در این مناطق باشیم.

با این حال این طرح باید با چنان ظرافت و دقت و قاعده ای انجام شود که سبب زیاده خواهی عده ای، تشدید موج مهاجرت از روستاها به حاشیه شهر، بالا رفتن توقعات و  در نهایت بروز مشکلات جدیدتر نگردد. به گفته مدیران شهری تبریز، مشکل حاشیه نشیتی تبریز، با ساخت شهرکی 130 هکتاری و جلب مشارکت یک شرکت چینی حل خواهد شد.

هر چند اجرای این طرح؛ اراده عمومی، سرمایه گذاری کلان اقتصادی و صرف زمان بسیاری را می طلبد اما به هر حال، حداقل در حال حاضر، بهترین گزینه برای پیشگیری از وقوع فاجعه و بحران های اجتماعی، ریست محیطی و شهری در آینده تبریز است.

منبع: وبلاگ آذرقلم