گؤی مچید گونئی آزربایجان تبریز شهرینده یئرلشن آدلیم تاریخی معمارلیق آبیده‌سی‌دیر کی قاراقویونلو دؤولت چاغیندا اینشا ائدیلمیش‌دیر. کئچه‌ن عصرین 97-جی ایلینده (1997) گؤی مچیدین قوزئی-دوغو یؤنونده آرخئولوژیک مکان آشکار ائدیلمیشدیر. بو مکانین اوزونلوغو (قوزئی-باتئ) 276 مئتر، ائنی (قوزئی-گونئی) ایسه 102 مئتردیر. ائله‌جه‌ده بو مکاندا میلاددان اؤنجه‌کی مین‌ایللیگه عاید اولونان کورقانلارا ایسه راست گلینمیشدیر. بو کورقاندا بیر-بیرینه ساریلمیش ایکی اینسان ائسکئلئتی یعنی قادین و کیشی ایسکئلئتی‌ اولان قوشا دفینلی قبیر آشکار ائدیلمیشدیر.

قبیرده اوز-اوزه اولماقلا، بؤیورلری اوسته، یاری‌ بوکولو وضعیتده دفن اولونموش کیشی و قادین ائسکئلئتلرینه راست گلینمیشدیر. بو مزاردا چوخ سایدا قاب-قاجاق‌دا قویولموشدور. بو تیپده قادین و کیشی یعنی قوشا دفینلی قبیرلر سئوگی گله‌نه‌یین گؤسترگه‌سیدیر کی، آرخئولوقلار قوشا قبیر گله‌نه‌یین ایسکیت کورقانلاری کیمی قئیده آلمیشلار کی، ساواشلاردا اؤلن ائولی کیش و قادینلار و یا سئوگیلی‌لر بو شکیلده دفن ائدیلیرمیش. هئرودوت اؤزونون تاریخ کیتابیندا ایسکیت قادینلارینین دؤیوشکن‌لیگین‌دن، جسارتین‌دن یازیر و ایسکیت قیزلاری‌نین دؤیوشده اوچ دوشمان اؤلدورمه‌دن ائولنمه‌دیگینی قئید ائدیر. قادین و کیشی حوقوقجا برابر ایدی. قادینین بیر أری اولدوغو کیمی، کیشی‌نین‌ده بیر قادینی اولوردو. قادین حؤکومدار، قالانین قوروقچوسو، دؤولتین ائلچی‌سی، عسگر، اوردو باشچی‌سی و حربی شورانین اؤیه‌سی اولا بیلردی. و اینانجا گؤره اونلار بیر-بیری ایله أبدییت سئوگینی یاشاتماق اوچون قوشا دفن ائدیلیرمیشلر و حتتا اؤلومدن سونرا بیرگه گؤی دونیاسینا و یا تانری اؤلگئنه بیرگه قووشسونلار.

معلوم اولدوغو کیمی، ایسکیف دؤورو کورقان لارینا ائرادان اؤنجه 8-جی و 3-جو عصیر لره عاید دفن عابیده لری، هون-تورک دؤورو عابیده لرینه ایسه ائرادان اؤنجه 3 و ائرادان سونرا 6-جی عصیرلره عاید کورقان لار عاید ائدیلیر. بو عنعنه 6-جی عصیر دن سونرا دا قیریلمادان داوام ائدیر و 13-15 عصیرلردن سونرا کورقان دفن عادتی یئرینی ایسلام قایدا دا دفن عادتینه وئریر.

یالنیزجا بو دئییل، ائله‌جه‌ده تووادا آرژان کورقانیندا، گونئی آزربایجان سولدوز یاخینلیغیندا، قوزئی آزربایجانین قبله رایونوندا بو تیپده کورقان یعنی قوشا قبیرلی قادین و کیشی مزارینا راست گلینیر. اؤرنک اوچون قبله‌ده‌کی کورقاندا قادین و کیشی آراسیندا دمیر قیلینج ایسه یئرلشدیریلمیشدیر. فیلولوق بختیار تونجای قیلینجا آند ایچمه گله‌نه‌یی قافقاز-آلبانیاداکی ایزلری آدلی یازیسیندا قبله‌ده‌کی کورقان باره‌سینده بیلدیریر کی:

قادین و کیشی‌نین بیرگه دفینی و آرالاریندا قیلینج یئرلشمه‌سی مرحوملارین حایاتدان ناکام گئتمیش ایکی سئوگیلی اولدوغونو، دفن اولونانلارین تورک اولدوقلارینی ثبوت ائدیر. یعنی اورتادا قیلینجین یئرلشدیریلمه‌سی اونلارین نیکاهدا اولمادیقلارینی، بیر یاستیغا باش قویمادیقلارینی گؤسته‌ریر. گؤرونور، کیشی‌نین دؤیوشده هلاک اولماسیندان سونرا بونا دؤزمه‌ین قادین اؤزونو اؤلدورموش و اونلاری بیرلیکده باسدیرماغا قرار وئرمیشلر.

حاققیندا صؤحبت آچدیغیمیز مزاردا قیلینجین سیموولیک آنلام داشیدیغینی، قبیرده یاتان قادینین باکیره اولدوغو گؤسترمک اوچون قبیره قویولدوغونو گؤرمکده‌ییک. بو کورقانلار اوزره دده قورقود داستانیندا ایسه راست گلیریک. اؤرنک اوچون، «اوشون قوجا اوغلو سگره‌ک بویوندا قیز سگره‌گه دئییر: قیلینج گئیدیر، موراد وئر، موراد آل، سارالالیم! جاواب اولاراق سگره‌ک دئییر: مره قاوات قیزی، من قیلینجیما دوغراناییم، اوخوما سانجیلاییم! اوغلوم دوغماسون، دوغارسا، اون یاشینا وارماسون، آغامین یوزون گؤرمه‌یینجه، اؤلمیش ایسه، قانین آلمایینجا بو گرده‌گه گیره‌رسم! آندی ایله قیزا جاواب وئریر.

گؤروندوگو کیمی، تورکلرده هر زامان قادین و کیشی بیر-بیرینه حؤرمت ائدیب، سئوگیلی اولوب، ائوله‌نیب و حتتا ساواشدا و اؤلومدن سونرا سئوگیلی‌لر بیر-بیرینین یانیندا دفین اولورموشلار. یعنی باشقا دونیادا و گؤی عالمینده ایسه بیر اولماغا اینانجا صاحیب ایمیش‌لر. تورکلرده سئوگی هر زامان قوتسال اولوب و حتتا تک قادینلیق گله‌نه‌یی‌ده چوخ دؤورده عادت اولوبدور. اؤرنک اولاراق «دده‌قورقود داستانلاری»یندان بللی اولور کی، تورک قادینی دلی‌دومرولون یئرینه جانینی وئرمه‌گه حاضیردیر. بئله‌کی أسکی تورکلرده خان و خاتون تیتولو ایسه اونلارین بیر درجه‌یه مالیک اولدوقلارین گؤستریر و بونا أن بؤیوک فاکت دده قورقود و ماناس داستانی‌دیر. تدقیقاتچیلارین قئید ائتدیکلری کیمی، حتتا کورقانلاردا آشکارلانان و بیر چوخ دیرلی و قیزیل أشیالارادا مالیک اولان قوشا قبیرلر چوخ ائحتیمال ایله خان و خاتونلارا و یا دؤولت باشچیلارینا عایددیر.

بیلدیگینیز کیمی تورکلرده میف‌دن توتموش تاریخه و ائله‌جه‌ده بوگونه دک سئوگی گله‌نه‌یی دیللرده داستان اولموشدور و داستانلاریمیزدادا داها گؤزه چارپماقدادیر. یعنی بیر خالقین میفیک داستانلاریندادا سئوگی تجللی ائدیرسه او خالقین گئرچه‌یی‌ده سئوگی دولودور. سوندا تورکلرده میفیک داغ و بولود سئوگی داستانین اوخویاق:

داغلا بولود بیر-بیرینه آشیق ایدی‌لر. بونلار بیر گون‌ده آیری دولانا بیلمیردیلر. اوندا داغ چوخ آلچاق ایدی. بولود گاه اوجالیر، گاهدا سئوگیلیسی داغین یانینا ائنیردی. آنجاق بولودون آغاسی گؤی بو سئوگیدن راضی دئییل دی.

او، اؤز نؤکه‌رینی هارا گلدی قووماغا اؤیرن میشدی. آنجاق ایندی بولودون داغین چئوره سینده هرلنمه‌سیندن آجیغی گلیردی. بونا گؤره‌ده بولودو بیر گون اوزاق سفره گؤندردی.

گونلر کئچیر، داغ داریخیر، بولودو گؤرمک اوچون بویلانیردی. بولود ایسه گؤرونموردو. سئوگیلی‌سینی گؤرمک حسرتی‌ایله داغ گوندن-گونه یوکسه‌لیر، داها اوزاق لارا باخیردی.

بیر گون داغ بولودو اوزاقدا گؤردو. یئنه ماهنی اوخوماغا باشلادی. بو ماهنی‌دا اؤنجه‌کی تک سئوینج یوخ ایدی. داغ اینیلده‌ییردی. بولود ماهنینی ایشدن کیمی تله-سیک سئوگیلی سی نین یانینا اوچدو. اونلار یئنه قول-بویون اولدولار. گؤی گؤزلو گؤی بونو گؤرن کیمی اودلو قیرمانجینی ایشه سالاراق سئوگیلی‌لری دؤیمه‌یه باشلادی.

بونا دؤزمه‌ین بولود گؤز یاشی تؤکدو. آغلایا-آغلایا چکیلیب گئتمه‌یه مجبور اولدو.

او چاغدان داغ ماهنی اوخویان کیمی، بولود هاردا اولسا اوچوب اونون یانینا گلیر. لاکین گؤی قیرمانجی‌نی ایشه سالیر. بو زامان بولود داغین دؤیولمه‌سینه تاب گتیرمه‌یه‌رک چیخیب گئدیر، یا دا گؤز یاشلاری تؤکور.

کیومرث ایسلامی (آراز)