شصت و هشتمین سالگرد درگذشت محمد امین رسول زاده، بنیانگذار جمهوری آذربایجان در 28 مه 1918 به عنوان اولین جمهوری دموکراتیک شرق مسلمان، گرامی داشته میشود.

 

وی نقش مهمی در شکل گیری هویت ملی مدرن آذربایجانی داشته و با فعالیتهای مطبوعاتی و سیاسی خود زمینه روشنگری و استقلال کشورش را فراهم کرد. اکنون جمله معروف وی «پرچمی یک یکبار به اهتراز دربیاد، دیگر پایین نمی‌آید» نماد استقلال آذربایجانی‌ها محسوب میشود.

رسول‌زاده سوسیال دموکرات سکولار و از پیشگامان مبارزه با دسپوتیسم تزاری محسوب میشود. هدف و خط مشی اصلی رسول‌زاده «آزادی انسان‌ها» و «استقلال ملت‌ها » بود. تا اینکه اولین جمهوری دموکراتیک در جهان شرق مسلمان را برای ملت آذربایجان به ارمغان آورد.

 

از محمد امین رسول‌زاده به عنوان مغز متفکر جهان شرق نیز نام برده می‌شود. وی شناخت و مطالعات عمیقی در خصوص آذربایجان جنوبی داشت. مقوله آذربایجان جنوبی جایگاه ویژه‌ای در نوشته‌های رسول‌زاده دارد.

 

رسول زاده که در 31 ژانویه 1884 در باکو به دنیا آمد، از سنین جوانی در جنبشهای سیاسی مختلف برای خودمختاری و استقلال کشورش شرکت و علیه رژیم تزاری مبارزه کرد. او همچنین با نوشتن مقالات در روزنامه‌ها و مجلات گوناگون کوشید تا ایده‌های خود را به گوش مردم برساند.

 

وی با فشار رژیم تزاری روسیه در سال 1909 به تبریز مهاجرت کرده و به فعالیت‌های روزنامه‌نگاری‌اش ادامه داد. با از بین رفتن نظام مشروطه در ایران در سال 1911 به ترکیه مهاجرت کرد. رسول‌زاده سپس به باکو بازگشته و عضو حزب مساوات در این کشور شد. او در سال 1917 به جایگاه ریاست این حزب رسید.

 

رسول زاده در ادامه در سال 1918 رئیس شورای ملی که از روشنفکران و صاحب‌نظران آذربایجان تشکیل شده بود، انتخاب شد و 28 مه 1918 تاسیس جمهوری آذربایجان را به طور رسمی اعلام کرد.

 

او در 4 ژوئن 1918 به عنوان نماینده آذربایجان بر پای برگه صلح و همکاری امپراتوری عثمانی و روسیه تزاری امضا زد.

 

رسول زاده در 18 ژوئن 1918 در راس هیئتی برای مشارکت در کنفرانس معرفی کشور تازه تاسیس قفقازی وارد استانبول شد. در تاریخ 15 سپتامبر، انور پاشا، وزیر دفاع وقت عثمانی از تشکیل «ارتش اسلامی قفقاز» و آزادسازی باکو از اشغال گروهک‌های ارامنی و بلشویک به رسول زاده خبر داد.

 

رسول زاده پس از بازگشت به باکو به رغم عدم حضور در دولت به عنوان رئیس حزب مساوات در ادامه فعالیت‌های سیاسی دولت آذربایجان را هدایت کرد.

 

پس از اشغال آذربایجان توسط بلشویک‌ها، او به مسکو منتقل شد. علی رغم اصرارهای جوزف استالین، رهبر اتحادیه جماهیر شوروی هرگز با آن ها همکاری نکرد. او سرانجام شوروی را ترک کرد.

 

رسول‌زاده پس از مدتی زندگی در فرانسه، فنلاند، لهستان، آلمان، مطالبی در علیه شوروری منتشر و برای اعلام اشغال شدن جمهوری آذربایجان به جهانیان تلاش کرد.

 

وی در سال 1947 به ترکیه آمده و با تصمیم هیئت دولت تابعیت ترک را دریافت کرد.

 

بنیانگذار جمهوری آذربایجان در سال 1949 موسسه فرهنگی آذربایجان را تاسیس کرد. این موسسه هم اکنون در ترکیه به فعالیت‌هایش ادامه می‌دهد.

 

رسول زاده در 6 مارس 1955 در آنکارا درگذشت و در قبرستان Cebeci Asri به خاک سپرده شد. نام او به کوچه، خیابان‌های اکثر شهرها و روستاهای آذربایجان گذاشته شده و یاد و خاطره وی همچنان گرامی داشته می‌شود.

 

گوناز تی وی

E.Y