احتمال حمله جدید آمریکا به ایران به یکی از موضوعات اصلی دستور کار جهانی تبدیل شده است. جمهوری اسلامی برای جمهوری آذربایجان نه‌تنها یک همسایه مرزی است، بلکه کشوری است که میلیون‌ها آذربایجانی در آن زندگی می‌کنند.

 

از این منظر، یک جنگ احتمالی میان آمریکا و ایران برای آذربایجان صرفاً یک مسئله امنیتی منطقه‌ای نیست، بلکه روندی است که می‌تواند پیامدهای جدی انسانی، سیاسی و ملی به همراه داشته باشد. چنین سناریویی می‌تواند سرنوشت هم‌تباران ما در آذربایجان جنوبی را تحت تأثیر قرار دهد و موج احتمالی پناهجویان را به وجود آورد. به همین دلیل، تحولات با حساسیت ویژه‌ای از سوی جامعه و محافل سیاسی آذربایجان دنبال می‌شود.

 

احمد اوبالی، بنیان‌گذار شبکه «گونازتی‌وی» و فعال آذربایجانی ساکن آمریکا، که این رسانه به‌عنوان تریبون ملی ـ سیاسی تورک‌های آذربایجان جنوبی شناخته می‌شود، در گفت‌وگو با «ینی صباح» درباره روندهای جاری در ایران، سناریوهای احتمالی تغییر رژیم، آینده آذربایجان جنوبی و خطراتی که جنگ احتمالی می‌تواند برای آذربایجانی‌ها ایجاد کند، سخن گفته است.

 

– آیا در اعتراضات ماه دسامبر سال گذشته در ایران، عامل آذربایجان جنوبی نقش داشت؟ ترک‌های آذربایجانی چگونه در این روند مشارکت کردند؟

– اعتراضات ابتدا از بازارها آغاز شد و عمدتاً علیه بیکاری، گرانی و کاهش بیش از ۵۰ درصدی ارزش پول ایران در مدت کوتاه بود. اما این روند به‌تدریج به مخالفت با دیکتاتور تبدیل شد و شعار «مرگ بر دیکتاتور» سر داده شد. اعتراضات به شهرهای دیگر نیز گسترش یافت و به‌ویژه در مشهد، یزد و اصفهان ابعاد گسترده‌ای پیدا کرد. سپس به مناطق شمالی تا رشت رسید و در نهایت مناطق آذربایجانی را نیز دربر گرفت. با توجه به اینکه بخش بزرگی از جمعیت تهران را آذربایجانی‌ها تشکیل می‌دهند و بازار تهران نیز عمدتاً در اختیار آذربایجانی‌هاست، می‌توان گفت که در اعتراضاتی که از آنجا آغاز شد نیز نقش آذربایجانی‌ها قابل توجه بود.

در مورد شهرهای آذربایجان، شهرهای ما کمی دیرتر به اعتراضات پیوستند. دلیلش این بود که رضا پهلوی سعی داشت از «موج» این اعتراضات برای اهداف سیاسی خود استفاده کند. به همین خاطر، شهرهای آذربایجانی در ابتدا به این اعتراضات نپیوستند. اما بعد مردم ما به خیابان‌ها آمدند و علیه پهلوی شعار دادند. نخستین اعتراض آذربایجانی‌ها در شهر خوی آغاز شد و یکی از شعارهای اصلی این بود: «آذربایجان شرف است، پهلوی بی‌شرف است». با این شعار نشان دادند که به دعوت پهلوی به خیابان نیامده‌اند. اعتراضات مشابهی در اردبیل، خلخال، مرند، میانه، ارومیه و تبریز برگزار شد و در کنار شعارهای ضد دیکتاتوری، مطالباتی چون «آزادی»، «عدالت» و «حکومت ملی» مطرح شد.

 

– بسیاری از فعالان آذربایجان جنوبی مخالف بازگشت پهلوی به ایران هستند. در عین حال گفته می‌شود او در تماس با دولت آمریکا برای بازگشت به قدرت است. در این شرایط، تغییر رژیم در ایران را چگونه ممکن می‌دانید؟

– تورک های آذربایجان جنوبی با بازگشت پهلوی به قدرت مخالف‌اند، زیرا رژیم پهلوی از سال ۱۹۲۵ پایه‌های نژادگرایی، فارس‌محوری و دشمنی با ترک‌های آذربایجانی را بنا گذاشت. رضا پهلوی از ۱۹۲۵ تا جنگ جهانی دوم، پسرش محمدرضا پهلوی تا سال ۱۹۷۹ و اکنون نوه‌اش رضا پهلوی هرگز دشمنی خود با ترک‌ها را پنهان نکرده‌اند. رضا پهلوی کنونی اگرچه در ظاهر از برابری سخن می‌گوید، اما در پی بازگرداندن سیستمی مبتنی بر فارس‌گرایی و الگوهای اقتدارگرایانه است. طبیعی است که آذربایجانی‌ها با این مسئله موافق نباشند.

 

– گفته می‌شود رضا پهلوی در حال مذاکره با دولت آمریکا برای جلب حمایت جهت بازگشت به قدرت در ایران است…

– وقتی تحولات را از آمریکا دنبال می‌کنیم، می‌بینیم که رضا پهلوی چهره‌ای محبوب به نظر نمی‌رسد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در نخستین اظهارنظر خود گفته بود: «نمی‌دانم رضا پهلوی می‌تواند ایران را اداره کند یا نه.» این به این معناست که او به توانایی پهلوی برای اداره ایران تردید دارد. از نظر منطقی نیز اگر آمریکا بخواهد تغییری در ایران ایجاد کند، ترجیح می‌دهد این کار را از درون ایران و با یافتن یک جایگزین داخلی انجام دهد؛ همان‌گونه که در مورد ونزوئلا تلاش کرد. ایران از نظر جغرافیایی کشوری بزرگ است و مانند ونزوئلا کشوری کوچک نیست که بتوان به‌راحتی آن را تصرف کرد. ایران نیروهای مسلح متنوع و پیچیده‌ای دارد و در میان آن‌ها افرادی هستند که به این نظام اعتقاد دارند. این موضوع می‌تواند به جنگی طولانی و آشوب گسترده منجر شود. به همین دلیل، مناسب‌ترین گزینه برای واشنگتن، شکل‌گیری یک ائتلاف یا رهبری از درون خود سیستم است.

رضا پهلوی نمی‌تواند در ایران ملت را متحد کند. اگر او به ایران بیاید، جامعه بیشتر دوقطبی می‌شود و خطر جنگ داخلی بالا می‌رود. آمریکا نیز این را می‌داند. با این حال، ممکن است از «کارت» رضا پهلوی استفاده شود. اگر جایگزین دیگری پیدا نشود و تغییر ضروری شود، احتمال به قدرت رسیدن او وجود دارد، هرچند این احتمال بسیار پایین است.

 

– در شرایطی که رئیس‌جمهور ایران ترک آذربایجانی است، چه تغییری برای آذربایجانی‌های جنوب قابل قبول است؟

– بهتر است تغییرات عمیق در ایران رخ دهد. با تغییرات جزئی، وضعیت ما چندان تفاوتی نخواهد کرد.

 

– منظور شما از «تغییرات عمیق» چیست؟

– یعنی سیستم باید تغییر کند. جمهوری اسلامی ایران باید به‌طور بنیادین کنار برود و به فارس‌محوری پایان داده شود. به رسمیت شناختن کامل حقوق سایر ملت‌ها تغییر عمیق محسوب می‌شود. برخی فارس‌گراها می‌گویند اگر تغییرات عمیق صورت گیرد، کشور تجزیه می‌شود. در حالی که اگر حقوق ملت‌ها داده نشود، ایران ممکن است از هم بپاشد. از این منظر، مناسب‌ترین گزینه برای ما به رسمیت شناختن حقوق ملی‌مان است، از جمله تشکیل دولت خودمان به‌عنوان یک ملت واحد با آذربایجان شمالی. آذربایجان جنوبی باید کشوری مستقل باشد.

 

– شما از خروج آذربایجان جنوبی از ترکیب ایران، که مطالبه‌ای بسیار رادیکال است، سخن می‌گویید؟

– استقلال آذربایجان جنوبی ضروری است، زیرا هیچ گروه فارس‌محوری حاضر نیست حتی حقوق اولیه ما را به بحث بگذارد. بنابراین راهی جز استقلال برای ما باقی نمی‌ماند.

 

– به نظر شما شکل دستیابی به استقلال چگونه باید باشد؟

– اگر سیستم در ایران فرو بپاشد، بسیاری از ملت‌های غیرفارس برای جدایی تلاش خواهند کرد؛ از جمله عرب‌ها، بلوچ‌ها و کردها. ما نیز باید همین کار را انجام دهیم. اگر مرکز فرو بریزد، ما باید دولت خود را تشکیل دهیم. استقلال آذربایجان شمالی پس از فروپاشی اتحاد شوروی برای ما یک الگوست. به جای تلاش برای بازسازی مرکز، باید کشور خودمان را بسازیم.

 

– احتمال تجزیه ایران را بالا می‌دانید؟

– اگر مرکز فرو بپاشد، احتمال تجزیه ایران بیش از ۵۰ درصد است. اما اگر مرکز از طریق اصلاحات و توافق با آمریکا و غرب بتواند سیستم را حفظ کند، در آن صورت کشور تجزیه نخواهد شد. وقتی شوروی فروپاشید، آذربایجان مستقل شد. اگر شوروی فرو نمی‌پاشید، حتی اگر جمهوری‌ها جداگانه با مسکو می‌جنگیدند، به استقلال نمی‌رسیدند. بنابراین باید از فرصت استفاده کرد. اگر فرصت باشد، باید مسئله را حل کرد؛ اگر نباشد، زمانش نیست. در آن صورت آذربایجان جنوبی باید با بالاترین سطح خودمختاری در چارچوب یک نظام فدرال باقی بماند؛ مشابه وضعیتی که کردها در شمال عراق دارند.

 

– انتخاب مسعود پزشکیان، ترک آذربایجانی، به‌عنوان رئیس‌جمهور ایران چه تأثیری بر زندگی آذربایجانی‌های جنوب داشت؟

– هیچ تأثیری نداشت. هرچند او رئیس‌جمهور است، اما بیشتر مدیران ارشد غیرفارس نیستند. حتی معاونان او نیز آذربایجانی نیستند. مثلاً او خواستار آموزش به زبان ترکی آذربایجانی نشد، بلکه فقط یک واحد درسی پیشنهاد داد. همان هم با مخالفت معاونان و وزرا روبه‌رو شد و مجلس آن را رد کرد. شاید خودش هم می‌دانست که رد می‌شود و فقط می‌خواست نشان دهد که تلاش کرده است.

او می‌توانست با باز کردن مسیر آب به دریاچه ارومیه تا حدی آن را نجات دهد، اما این کار را هم نکرد. حضور او در قدرت برای آذربایجانی‌های جنوب صرفاً نمادین بوده است. با این حال، ریاست‌جمهوری او تأثیر مثبتی بر روابط ایران و آذربایجان داشته است. سفرهای او به آذربایجان و روابط صمیمانه‌اش با الهام علی‌اف و رجب طیب اردوغان قابل تقدیر است. اما پس از اعتراضات، او عقب‌نشینی کرد و مواضع رسمی حکومت را تکرار کرد و به خانواده‌های معترضان کشته‌شده تسلیت نگفت. به بسیج و سپاه که در سرکوب نقش داشتند، اعتراض نکرد. مردم انتظار نداشتند او صرفاً سخنان خامنه‌ای را تکرار کند.

 

– آیا دولت ترامپ در واشنگتن با مخالفان ایرانی یا فعالان آذربایجان جنوبی تماس دارد؟

– من در داخل دولت آمریکا نیستم که بتوانم با قطعیت بگویم. آنچه دیده می‌شود این است که واشنگتن فعلاً بیشتر بر یافتن جایگزین از داخل ایران تمرکز کرده است. بعید می‌دانم مطرح شدن نام پهلوی از سوی برخی سناتورها یا نتانیاهو و یا تبلیغات رسانه‌ای به سود او مستقیماً کار دولت آمریکا باشد. اگر آمریکا می‌خواست، به شکل کاملاً متفاوتی این موضوع را پیش می‌برد. تا این لحظه مشخص است که ترامپ به‌طور کامل به رضا پهلوی اعتماد ندارد.

 

– آیا جنگ علیه ایران واقعی است؟

– در حال حاضر احتمال آن تقریباً ۵۰/۵۰ است، شاید کمی کمتر. دو هفته پیش تقریباً چنین خطری وجود نداشت. اما تجمع گسترده تسلیحات و نیروهای نظامی در منطقه می‌تواند چند دلیل داشته باشد: یکی محاصره ایران و محدود کردن فروش نفت، و دیگری تحت فشار گذاشتن تهران برای عقب‌نشینی. اعزام ناوهای جنگی و هواپیماهای رزمی همچنین می‌تواند برای حفاظت از متحدان آمریکا باشد. حتی اگر حمله‌ای صورت گیرد، به جنگی گسترده باور ندارم؛ احتمالاً ضربات محدود و دقیق خواهد بود. اگر برنامه‌ای وسیع‌تر وجود داشت، نشانه‌های متفاوتی از آمادگی مشاهده می‌کردیم.

 

– اگر جنگ رخ دهد، وضعیت آذربایجانی‌ها در ایران چگونه خواهد بود؟

– در صورت وقوع جنگ، ترک‌های آذربایجانی مانند سایر ملت‌های ساکن ایران با وضعیت دشواری روبه‌رو خواهند شد. اگر روند طولانی شود، مناطق از غرب تهران تا مرز ترکیه و از همدان تا مرز آذربایجان به‌شدت تحت تأثیر قرار خواهند گرفت. در این صورت، مسیر اصلی موج پناهجویان به‌طور طبیعی جمهوری آذربایجان خواهد بود. آذربایجان باید با در نظر گرفتن این خطر، مناطقی امن شبیه الگوی ترکیه در سوریه ایجاد کند. اما این مناطق نباید فقط به نوارهای ۳ تا ۵ کیلومتری محدود شوند؛ بلکه باید منطقه‌ای گسترده از تبریز تا زنجان را در بر بگیرند تا میلیون‌ها نفر بتوانند به‌طور موقت اسکان داده شوند. نگه داشتن مردم در مناطق کوهستانی یا چادرهای کوچک در مرز ممکن نیست. برای این کار باید زیرساخت، آب آشامیدنی، مواد غذایی و دیگر نیازهای اساسی فراهم شود. ترکیه باید منطقه‌ای امن تا ارومیه ایجاد کند و آذربایجان نیز طرحی گسترده شامل تبریز و حتی زنجان را مدنظر داشته باشد. البته این کار تنها وظیفه آذربایجان نیست و باید با متحدان انجام شود؛ در درجه نخست با ترکیه و همچنین امکان هماهنگی با اسرائیل و آمریکا وجود دارد. باید از هم‌اکنون برنامه‌ای آینده‌نگر تهیه و برای سناریوهای احتمالی آماده شد. شاید جنگ و موج پناهجویان هرگز رخ ندهد، اما نمی‌توان فقط بر «شاید» تکیه کرد.

 

– آمادگی آذربایجان برای تحولات ایران چگونه باید باشد؟

– این مسئله بسیار مهم است. من به‌عنوان یک آذربایجانی جنوبی می‌گویم که دولت آذربایجان خود را برای برخی تحولات آماده می‌کند و این سیاست همچنان ادامه دارد. بعید است آذربایجان نسبت به چنین رویداد بزرگی بی‌تفاوت باشد. الهام علی‌اف بارها بر حقوق و امنیت ۵۰ میلیون آذربایجانی تأکید کرده است. این موضوع در آذربایجان جنوبی این انتظار را ایجاد کرده که دولت آذربایجان در سخت‌ترین روزها به کمک ما خواهد آمد. به همین دلیل، انتظار می‌رود با توجه به مواضع رئیس‌جمهور، گفت‌وگوهایی با دولت‌های خارجی برای حفاظت از سرزمین و مردم آذربایجان جنوبی انجام شده باشد. اخیراً نیز در تحلیلی در روزنامه «واشنگتن پست» آمده بود که رهبری آمریکا در مسائل مربوط به ایران باید مستقیماً با الهام علی‌اف مشورت کند. ما نیز این را انتظار داریم. در چنین شرایطی، آذربایجان جنوبی فراموش نخواهد شد و ما به حال خود رها نخواهیم شد. در صورت جنگ احتمالی نیز باید برای حفاظت از پناهجویان در آذربایجان جنوبی اقدام شود. ایجاد مناطق امن را نه افراد، بلکه دولت‌ها باید مذاکره کنند. امیدواریم این انتظارات محقق شود.

الهامه قاسملی

 

گوناز تی وی