"Qaf­qaz bir im­ta­han ke­çir" Rüs­təm Məm­mə­dov: "Biz bu mə­sə­lə­də bir az ak­tiv ol­saq, Ru­si­ya Qa­ra­ba­ğı ve­rə­cək er­mə­ni­yə" Ru­si­ya ilə Gür­cüs­tan ara­sın­da­kı mü­ha­ri­bə ilə bağ­lı atəş­kəs sa­zi­şi im­za­lan­ma­sı­na bax­ma­ya­raq mü­na­qi­şə fo­nun­da mü­za­ki­rə­lər hə­lə də da­vam edir. Gö­rü­nən odur ki, mü­ha­ri­bə hə­lə bit­mə­yib. Qaf­qaz­da­kı və­ziy­yət­lə bağ­lı bey­nəl­xalq güc­lər açıq-ay­dın üz-üzə gə­lib­lər. Ru­si­ya Ab­xa­zi­ya və Cə­nu­bi Ose­ti­ya­nın müs­tə­qil­li­yi­ni ta­nı­dıq­dan son­ra dün­ya döv­lət­lə­ri ara­sın­da qı­cıq­lan­ma və mü­əy­yən eti­raz­lar baş­la­dı. Bö­yük döv­lət­lər Ru­si­ya­ya qar­şı bir cəb­hə­də bir­lə­şib­lər. Be­lə gö­rü­nür ki, ha­zır­da "şi­mal ayı­sı" mey­dan­da tək qa­lıb. Dün­ya­da və Qaf­qaz­da ge­dən pro­ses­lə­ri şərh edən po­li­to­loq Rüs­təm Məm­mə­dov bil­di­rib ki, 1990-cı ilin əv­vəl­lə­rin­dən san­ki re­gi­on­da bö­yük bir çəl­lə­yə ba­rıt qo­yu­lub: "Göz­lə­yir­lər ki, bu ba­rıt nə vaxt part­la­ya­caq. Mən tək Şi­ma­li yox, ey­ni za­man­da Cə­nu­bi Qaf­qa­zı da nə­zər­də tu­tu­ram. Şi­ma­li Qaf­qaz­da çe­çen mü­ha­ri­bə­si, Da­ğıs­tan­da isə da­im gər­gin­lik, qar­şı­dur­ma hökm sü­rür. Üs­tə­lik bu­ra Cə­nu­bi Qaf­qaz­da­kı pro­ses­lə­ri əla­və et­sək, de­mək olar ki, ümu­mən Qaf­qaz çox acı­na­caq­lı bir və­ziy­yət­də­dir. Gür­cüs­tan və Cə­nu­bi Ose­ti­ya du­ru­mu isə sa­də­cə ola­raq bu­nun gö­rün­tü­lə­ri­dir. Yə­ni üzə çı­xan ya­ra­la­rın­dan bi­ri­dir. Ya­ra­la­rın sə­bə­bi, bun­la­rı əmə­lə gə­ti­rən və müa­li­cə et­mək ba­rə­də heç kəs­də dol­ğun tə­səv­vür yox­dur. He­sab edi­rəm ki, re­gi­on­dan kə­nar qüv­və­lə­rin də bu işə cəlb olun­ma­sı, prob­le­mi bir qə­dər də də­rin­ləş­di­rir. Söh­bət dün­ya­nın apa­rı­cı güc mər­kəz­lə­ri­nin Qaf­qaz­da­kı ma­raq­la­rın­dan ge­dir. Ha­zır­da Qərb döv­lət­lə­ri­nin ma­raq­la­rı ilə Ru­si­ya­nın ənə­nə­vi və ha­kim kə­sil­miş ma­raq­la­rı toq­qu­şur. Bu­ra­da bir növ xır­da xalq­la­rın, Ru­si­ya­nın və Qərb dai­rə­lə­ri­nin ma­raq­la­rı­nın üç­qat toq­quş­ma­sı pro­se­si ge­dir. Bə­zi­lə­ri bu­nun əsas sə­bəb­lə­ri­nin neft və qaz ya­taq­la­rı ilə, ener­ji sek­to­run­da gö­rür­lər. Am­ma fik­rim­cə, bu­ra­da tək­cə sa­da­la­dı­ğım amil­lər yox, ey­ni za­man­da geo­iq­ti­sa­di mə­na­lar var. Ya­şa­dı­ğı­mız re­gi­on­la bağ­lı bir çox re­gi­on­la­rın in­ki­şa­fı və ya tə­nəz­zü­lü baş ve­rə bi­lər. Ümu­miy­yət­lə, Qaf­qaz Ru­si­ya tə­si­rin­dən kə­nar­da qa­lar­sa, Ru­si­ya­nın özü­nün da­xi­lin­də bö­yük tə­nəz­zül və par­ça­lan­ma baş ve­rə bi­lər. Yə­ni geo­po­li­tik ax­ta­rış­la­rın nə­ti­cə­sin­də bu qə­naə­tə gə­li­nir. Əgər bu re­gi­on doğ­ru­dan da dol­ğun şə­kil­də iş­lə­yər­sə, Qər­bin və Şər­qin var­lan­ma­sı im­kan­la­rı ge­niş­lə­nər. Ta­ri­xi İpək yo­lu­nun bər­pa­sı və bu­nun­la ge­də­cək ti­ca­rət is­ti­qa­mət­lə­ri çox bö­yük im­kan­lar vəd edir. Ru­si­ya­nın özü də bu dəh­liz­dən is­ti­fa­də et­mək niy­yə­tin­də idi. Çün­ki Şi­mal və Cə­nub dəh­li­zi hə­lə­lik qu­rul­ma­yıb. Be­lə ba­xan­da gö­rü­nən odur ki, Ru­si­ya hə­lə so­vet­lər dö­nə­min­dən baş­la­ya­raq üzü bə­ri bu re­gio­nun ak­tiv­ləş­mə­si­nə özü qəs­dən ma­ne­çi­lik tö­rə­dir­di. Sə­bə­bi isə ay­dın­dır. Ona gö­rə ki, Qaf­qaz re­gio­nu ge­niş tran­zit im­kan­la­rı­na ma­lik ol­sa, Ru­si­ya­nın tə­si­rin­dən çıx­maq niy­yə­ti da­ha tez baş qal­dı­rar. "Şi­mal ayı­sı" da bu pro­se­si gö­rür və ba­şa dü­şür ki, müs­tə­qil iq­ti­sa­di və si­ya­si fəa­liy­yət gös­tər­mək re­gi­on öl­kə­lə­ri­nin müs­tə­qil­li­yi de­mək­dir. Bu­nun­la da Ru­si­ya ta­be­çi­li­yi ye­kun­la­şır. Gü­man edi­rəm ki, pro­ses­lər ki­fa­yət qə­dər də­rin­dir, iq­ti­sa­di, si­ya­si ma­raq­lar­da Ru­si­ya ilə Qərb ma­raq­la­rı cid­di su­rət­də toq­qu­şub. Qaf­qaz bir im­ta­han ke­çir". Ab­xa­zi­ya və Cə­nu­bi Ose­ti­ya­nın müs­tə­qil­li­yi­ni ta­nı­dıq­dan son­ra Ru­si­ya­ya heç bir döv­lə­tin, hət­ta Şan­xay Əmək­daş­lıq Təş­ki­la­tı­na (ŞƏT) üzv olan döv­lət­lə­rin dəs­tək ver­mə­mə­si­nə mü­na­si­bət­də po­li­to­loq bil­di­rib ki, əgər ŞƏT-ə üzv döv­lət­lər bu­nu dəs­tək­lə­səy­di, və­ziy­yət on­la­rın öz­lə­ri­nin zi­ya­nı­na iş­lə­yər­di: "Bu­nun­la da Şan­xay, Honq-Konq və di­gər­lə­ri müs­tə­qil­lik­lə­ri­ni rəs­mi su­rət­də ta­nıt­ma­ğa ça­lı­şa­caq­lar. Çin­də­ki bir çox xır­da xalq­lar da baş­la­ya­caq­lar öz müs­tə­qil­lik­lə­ri­ni tə­ləb et­mə­yə. Çin­də Ti­bet mə­sə­lə­si gün­dəm­də­dir və on­lar çox­dan­dır ki, azad­lıq­la­rı­nı tə­ləb edir­lər. Yə­ni bu, sa­də­cə ola­raq bir prob­lem­dir. Çi­nin nə­yi­nə gə­rək­dir ki, ağ­rı­ma­yan ba­şı­nı ağ­rıt­sın. Bu­ra­da Qər­bin möv­qe­yi çox şüb­hə­li alın­dı. Nə­yin na­mi­nə Ko­so­vo­ya müs­tə­qil­lik ve­ril­di­sə, on­dan son­ra da bu ənə­nə baş alıb get­mək­də­dir. İkin­ci bir cə­hət­dən Qır­ğı­zıs­tan mü­əy­yən də­rə­cə­də Çi­nin tə­si­ri al­tın­da­dır. Bu­na gö­rə də qor­xur. Əgər Çin bu­na rə­vac ve­rər­sə, mü­na­si­bət­lər gər­gin­lə­şər. Qa­za­xıs­tan Ru­si­ya­dan çə­kin­di­yi­nə gö­rə məc­bur olub bu işə get­di. Yə­ni Qa­za­xıs­ta­nın qə­ra­rı qor­xu his­sin­dən irə­li gəl­di. Öz­bə­kis­tan isə əl­bət­tə ki, Ru­si­ya­ya dəs­tək ve­rə bil­məz­di. Çün­ki onun Sə­mər­qən­di, ta­cik, qa­zax vi­la­yət­lə­ri var. On­lar da öz müs­tə­qil­lik­lə­ri­ni elan et­sə nə olar, dün­ya da­ğı­lar ki!? Ha­zır­da be­lə bir dö­nəm var". Azər­bay­ca­nın Ru­si­ya-Gür­cüs­tan mü­ha­ri­bə­si ilə bağ­lı sər­gi­lə­di­yi möv­qe­yin doğ­ru ol­du­ğu­nu de­yən R.Məm­mə­dov Ru­si­ya­nın Qa­ra­ba­ğı tut­du­ğu­nu və bu­na gö­rə də öl­kə­mi­zin ası­lı və­ziy­yət­də ol­du­ğu­nu söy­lə­yib. Po­li­to­loq Azər­bay­ca­nın an­ti­ru­si­ya koa­li­si­ya­sı­na qo­şul­ma­sı­nı da re­al say­mır: "Biz bu mə­sə­lə­də bir az ak­tiv ol­saq, Ru­si­ya Qa­ra­ba­ğı ve­rə­cək er­mə­ni­yə. Ona gö­rə də Azər­bay­can neyt­ral möv­qe nü­ma­yiş et­dir­mə­yə məc­bur­dur. He­sab edi­rəm ki, rəs­mi Ba­kı­nın tut­du­ğu xətt doğ­ru­dur. Gür­cüs­tan bi­zi ba­şa düş­mə­li­dir. Ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­yev ba­lans­laş­dır­dı­ğı si­ya­sət­lə ça­lı­şır­dı ki, Azər­bay­ca­nı aya­ğa qal­dır­sın. On­dan son­ra­sı Al­lah Kə­rim­di. Öl­kə­mi­zin an­ti­ru­si­ya koa­li­si­ya­sı­na qo­şul­ma­sı­na isə inan­mı­ram. Bi­zə neyt­ral möv­qe­də qal­maq sərf edir. Qoy öz da­va­la­rı­nın zə­rə­ri­ni öz­lə­ri gör­sün". Ru­si­ya­nın Tür­ki­yə­yə NA­TO gə­mi­lə­ri­ni Qa­ra də­niz­dən çı­xar­ma­sı üçün 21 gün vaxt ver­mə­si­ni şərh edən po­li­to­loq bu gün dün­ya­da fə­la­kət­li və­ziy­yə­tin ya­ran­dı­ğı qə­naə­tin­də­dir. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, dün­ya mü­ha­ri­bə­si­nin baş­la­ma­sı üçün ki­çik bir bə­ha­nə la­zım­dır: "Tür­ki­yə müt­ləq­lik­lə NA­TO tə­rə­fin­dən çı­xış et­mə­li­dir. Rus­lar bil­di­rir­lər ki, Tür­ki­yə NA­TO gə­mi­lə­ri­ni sax­la­maq­la xa­ri­ci döv­lət­lə­rin Qa­ra də­niz­də­ki bo­ğaz­lar­dan keç­mə­si­nə da­ir im­za­lan­mış Mant­ro sa­zi­şi­ni po­zur. Düz­dü, ora­da mü­əy­yən nor­ma­tiv po­zun­tu var. Am­ma ha­zır­da bu cür sa­ziş­lər gün­dəm­dən dü­şüb. Əgər mü­qa­vi­lə­lə­rə əməl olu­nur­du­sa, Ru­si­ya sər­həd­lə­rin to­xu­nul­maz­lı­ğı, əra­zi bü­töv­lü­yü­nün qo­run­ma­sı ide­ya­sı­na dəs­tək ve­rib. Bəs in­di ni­yə ver­di­yi söz­lə­rə əməl et­mir?" Ru­si­ya­nın par­ça­lan­ma­ğa doğ­ru get­di­yi ba­rə­də de­yi­lən fi­kir­lə­rin ye­ni ol­ma­dı­ğı­nı qeyd edən R.Məm­mə­dov Bze­jins­ki­nin bə­ya­na­tı­nı xa­tır­la­dıb: "Bze­jins­ki bil­dir­miş­di ki, əv­vəl-axır Ru­si­ya da­ğı­la­caq. Ne­cə SSRİ da­ğıl­dı, elə­cə də onun xə­lə­fi par­ça­la­na­caq. Çün­ki Ru­si­ya­da­kı müx­tə­lif fe­de­ral qu­rum­lar var ki, on­lar həm mil­li­dir, həm də ağıl­lı­dır. On­lar da azad ya­şa­maq is­tə­yir­lər". Pro­se­sin ge­di­şi dün­ya mü­ha­ri­bə­si­nin re­al­lı­ğa doğ­ru get­di­yi­ni gös­tə­rir de­yən R.Məm­mə­dov Cə­nu­bi Qaf­qaz pro­se­sin­də bu gün ay­dın­laş­ma­nın apa­rıl­dı­ğı­nı vur­ğu­la­yıb: "Ha­zır­da gö­rür­süz, Er­mə­nis­tan su­sur. Fakt odur ki, Er­mə­nis­ta­nı fə­la­kət göz­lə­yir. Ya Qər­bə qo­şul­ma­lı­dır, ya da bu blo­ka­da­da məhv olub ge­də­cək. Ona gö­rə də mü­za­ki­rə­lə­rin so­nu­nu göz­lə­mək la­zım­dır. Anar Bay­ra­moğ­lu sherg