Qafqazda ziddiyyətli birlik axtarışları Aydın Mirzəzadə: "Azərbaycan torpaqları işğal altında qala-qala Ermənistanla əlaqələr qurmaq istəyən siyasətçi Türkiyə siyasətində dayanıqlı ola bilməz" Qabil Hüseynli: "Ərdoğan yaxşı başa düşür ki, nə Moskva, nə də İrəvan bu birliyə yaxın gələn deyil, amma Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə arasında çox geniş birliyin yaradılması müsbət olardı" Türkiyənin baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Bakıya səfəri zamanı birgə bəyanat səsləndirilib. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və problemin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllinin zəruriliyilə bağlı fikirlər prezident İlham Əliyev və Türkiyənin baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğanın bəyanatlarında əsas yeri tutub. Bakı-Tiflis-Ceyhan neft, Bakı-Tiflis-Ərzurum qaz kəmərləri, Bakı-Tiflis-Qars dəmiryolu kimi layihələrin icrası üçün regionda sabitliyin zəruri olduğu da vurğulanıb. Baş nazirin Azərbaycana səfərində ən çox diqqət çəkən məsələ isə onun son təşəbbüsüylə bağlı idi. Ramiz Mikayıloğlu Xatırladaq ki, Gürcüstana Rusiyanın təcavüzündən sonra Moskva və Tiflisə gedən Rəcəb Tayyib Ərdoğan "Qafqaz İttifaqı" ideyasını müzakirə etmiş, məsələyə ruslarla gürcülərin müsbət yanaşdığını söyləmişdi. İttifaqda üç Cənubi Qafqaz ölkəsi, Türkiyə və Rusiyanın yer alması nəzərdə tutulub. O, Bakıya da bu ideyaya dəstək almaq üçün gəlirdi. Ancaq o da diqqət çəkdi ki, Azərbaycanda ideya bir az fərqli təqdim olundu və söhbət platformadan getdi. Hətta platformanın özünün də adlandırılmasında qəribə bir müxtəliflik nəzərə çarpdı. Türk mediası Rəcəb Tayyib Ərdoğanın "Qafqaz Sabitlik və Əməkdaşlıq Platforması", Azərbaycanın rəsmi qəzetləri "Qafqaz Sülh və Əməkdaşlıq Platforması" barədə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə müzakirələr apardığını yazıb. "Sabitlik" və "sülh" anlayışları əslində məzmunca fərqlidir. Sabitlik mövcud vəziyyətin qorunub saxlanmasına çalışmaq, "sülh" isə problemləri yoluna qoymaq yönündə səy göstərmək anlamını verir. Rəcəb Tayyib Ərdoğan prezident İlham Əliyevlə iki saat çəkən görüşündən sonra bildirib ki, artıq Azərbaycan da bu ideyaya dəstək verir. Türkiyənin "Cihan" xəbər agentliyi yazır ki, baş nazirin gündəmə gətirdiyi "Qafqaz Sabitlik və Əməkdaşlıq Platforması"na Rusiya və Gürcüstanın ardından Azərbaycan da dəstək verib. Baş nazir Bakının da "Qafqaz İttifaqı" təklifinə müsbət yanaşdığını və Xarici İşlər Nazirliyinin məsələ üzərində çalışmağa başladığını bildirib. Rəcəb Tayyib Ərdoğan digər ölkələrin də xarici işlər nazirləriylə müştərək fəaliyyət göstərilə biləcəyini dilə gətirib. Türkiyənin ana müxalifət partiyası CHP-nin lideri Dəniz Baykal da məsələyə münasibət bildirib. O deyib ki, baş nazirin bütün oyunları Ermənistanla sərhədləri açmaq, diplomatik əlaqələr qurmaqla bağlıdır. Prezident Abdulla Gül də İrəvana futbol oyununa baxmaq bəhanəsiylə gedəcək və ilk addımı atacaq. Sadəcə, Rəcəb Tayyib Ərdoğan Azərbaycanın könlünü almağa çalışır. Qeyd edək ki, avqustun 20-də, Azərbaycana səfərdən öncə baş nazir bəyanlayıb ki, xarici işlər naziri Əli Babacan Qafqazda yeni təhlükəsizlik platformasının yaradılmasını müzakirə etmək məqsədiylə Rusiyanın xarici işlər naziriylə Moskvada görüşəcək, sonra Ermənistan xarici işlər naziriylə müzakirə aparacaq. Elə həmin gün Ermənistan xarici siyasət idarəsinin rəhbəri Edvard Nalbandyan da danışıb. O, xüsusilə regionda əməkdaşlıq və təhlükəsizliklə bağlı dialoqu və Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Ankarayla İrəvan arasında bu məsələylə ilgili danışıqlara başlamaq niyyətini alqışladıqlarını bildirib. Ermənistan Milli Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun əməkdaşı Artak Şəkəryan hesab edir ki, Rəcəb Tayyib Ərdoğanın təşəbbüsüylə belə bir platformanın yaradılması regionda Ankaranın təsirini gücləndirər. Ekspertə görə, bu halda Ermənistanın yeganə qazancı "dünyaya çıxması" olardı. Nəzərə çatdıraq ki, Türkiyəyə qarşı ərazi iddiaları, "soyqırım" kampaniyası və Azərbaycan ərazilərinin işğalı səbəbindən 14 ildir ki, rəsmi Ankara Ermənistanla quru sərhədlərini bağlayıb, diplomatik əlaqələri kəsib. Ermənistanı dünyaya çıxaran ən əlverişli yollar qardaş ölkədən və Azərbaycandan keçir. Bu səbəbdən sərhədlərin bağlı olması rəsmi Bakının işğalçı dövlətə təzyiq imkanlarını artırır və ili-ildən erməni cəmiyyətində sosial-iqtisadi çətinliklərdən doğan ümidsizlik aqressiv əhval-ruhiyyənin azalmasına təsirsiz ötüşmürdü. Düzdür ki, türk özəl şirkətləri Gürcüstan və İran üzərindən Ermənistanla ticari alış-verişdədirlər. Ancaq hər iki yol uzaq, başqa ölkələrin ərazisindən və dağlıq ərazilərdən keçdiyi üçün iqtisadi baxımdan elə də sərfəli sayılmırdı. Bəs bundan sonra necə olacaq? Azərbaycanda Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Bakı səfərini necə qiymətləndirirlər? Azərbaycanın Avropa Şurası Parlament Assambleyasındakı nümayəndə heyətinin üzvü Aydın Mirzəzadə deyir ki, Türkiyənin baş nazirinin təşəbbüsü çox maraqlı və prespektivlidir. Məqsəd regionda sabitlik və beynəlxalq hüquq normaları, prinsipləri əsasında sülh yaratmaqdır: "İlkin rəylər müsbətdir. Digər dövlətlər də münasibətlərini açıqladıqdan sonra məsələ konkret müstəviyə keçəcək. Başqa sözlə, yaxşı niyyətdir, ancaq onun reallaşması üçün bir çox ziddiyyətləri bir araya gətirmək lazımdır". Dəniz Baykalın qiymətləndirməsinə gəlincə, Aydın Mirzəzadəyə görə, bu, müxalif mövqedir və müxalifətin də Türkiyənin baş nazirinin təşəbbüsünü təqdir etməməsi normaldır. AŞ PA-dakı nümayəndə heyətimizin üzvü inanmır ki, AKP-nin lideri, Türkiyənin baş naziri Ermənistanla münasibətləri düzəltmək üçün yollar axtarsın: "Azərbaycan torpaqları işğal altında qala-qala Ermənistanla əlaqələr qurmaq istəyən siyasətçi Türkiyə siyasətində dayanıqlı ola bilməz". Politoloq Qabil Hüseynli baş nazirin səfəri və verilən bəyanatlardan belə qənaətə gəlib ki, Türkiyə Qafqaza, enerji kommunikasiyalarına Rusiyanın təsirindən çox rahatsız olub. Çünki Qafqazın rusların əlinə keçməsi türklər üçün çox ciddi təhlükə mənbəyinin yaranması, düşmən dövlətlərin və PKK kimi terrorçu qruplaşmaların fəallaşması deməkdir. Bu baxımdan Ankara bölgədə mövqelərini möhkəmləndirmək, ona yaxın dövlətləri bir qurumda birləşdirməyə çalışır. Onun sözlərinə görə, indiyə qədər Qara dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi regional birliklər olub. Bu dəfə daha ciddi, hətta GUAM tipli bir təşkilatın yaradılmasına cəhd göstərilir. Politoloq həmin təşkilatın daha çox hərbi pakta bənzəyəcəyini düşünür. Təşkilata Rusiyanın və Ermənistanın dəvət edilməsi sadəcə, onların Qafqaz ölkələri olmasıyla əlaqədardır. Rəcəb Tayyib Ərdoğan yaxşı başa düşür ki, nə Moskva, nə də İrəvan bu birliyə yaxın gələn deyil: "Azərbaycanın, Gürcüstanın və Türkiyə arasında çox geniş platformada birliyin yaradılması müsbət bir hadisə olardı. Ən azından sabah Rusiyanın bölgəyə təsiri zamanı qüvvələri birləşdirmək və həmin təsiri dəf etmək üçün ciddi şərait yaradardı". Baş nazirin əsas məqsədinin Ermənistanla diplomatik və iqtisadi əlaqələr qurmaq olduğu yönündə qiymətləndirmələrə gəlincə, politoloq belə düşünmür. Qabil Hüseynliyə görə, əslində Türkiyə-Ermənistan sərhədləri açılmış kimi bir şeydir. Türk tacirləri Gürcüstan vasitəsiylə Ermənistana keçir. Yaxud gürcü işbazları türk mallarını işğalçı ölkəyə gətirirlər. Cənubdan da İran işbazları türk mallarını Ermənistana daşıyırlar: "Ermənistanın Türkiyə tərəfdən blokadası öz əhəmiyyətini xeyli itirib. Amma tutaq ki, sərhədlər açılsa, Türkiyə birbaşa Ermənistanı öz təsiri altına salmaq imkanı qazanar və onu Rusiyanın ağuşundan çıxarmağa cəhd göstərər. Çünki iqtisadi əlaqələr, əhalinin gediş-gəlişinin təmin edilməsi zəmnində ermənilər Qərb iqtisadiyyatının, xüsusən onun Türkiyə modelinin Rusiya modelindən nə qədər üstün olduğunu görə bilərlər. Türkiyə vasitəsiylə də Qərbi Avropaya açıla bilərlər. Bütün bunlar da əhalinin şüurunda, dünya baxışında, problemlərə yanaşmasında bir dəyişiklik yaradar, nəticə etibarilə siyasi elitaya təsir göstərər". xalqcebhesi