Vəh­ha­bi təh­lü­kə­si nə­dən do­ğur? Di­ni cə­rə­yan­la­rın gü­nü-gün­dən güc­lən­mə­si və bu­nun nə vaxt­sa Azər­bay­can­da prob­le­mə çev­ril­mə­si ba­rə­də ne­çə il­lər­dir müx­tə­lif mü­za­ki­rə­lər apa­rı­lır. An­caq bu­na bax­ma­ya­raq elə də cid­di əmə­li iş gö­rül­mür. Da­ha doğ­ru­su, gö­rü­lən iş­lər ye­tər­li ol­ma­dı­ğın­dan, al­ter­na­tiv qüv­və­lər və ya mis­sio­ner təş­ki­lat­la­rın tə­si­ri al­tın­da olan­lar güc­lə­nir və di­ni cə­rə­yan­lar­la bağ­lı prob­lem get­dik­cə də­rin­lə­şir. Söz­süz ki, bu­nun gü­na­hı Azər­bay­can­da din­lə məş­ğul olan, həm­çi­nin mil­lə­tin və döv­lə­tin təh­lü­kə­siz­li­yi­nə ca­vab­deh­lik da­şı­yan rəs­mi qu­rum­la­rın üzə­ri­nə dü­şür. Əgər di­ni cə­rə­yan­lar­la bağ­lı il­kin mər­hə­lə­də han­sı­sa əra­zi­lər­dən qa­da­ğan olun­muş ədə­biy­yat­la­rın çıx­dı­ğı bil­di­ri­lir­di­sə, son­ra­dan pro­ses in­ki­şaf et­di və si­lah­la­rın ta­pıl­dı­ğı de­yil­di. Da­ha son­ra Azər­bay­can or­du­su­nun əs­gə­ri, vəh­ha­bi məz­hə­bi­nə qul­luq edən Kam­ran Əsə­dov si­lah­la­rı gö­tü­rə­rək qul­luq et­di­yi hər­bi his­sə­ni tərk et­di. Bu­nun ar­dın­ca Maş­ta­ğa­da və Sum­qa­yıt­da it­ki­lər­lə nə­ti­cə­lə­nən cid­di atış­ma ol­du. Nə­ha­yət, bu min­val­la irə­li­lə­yən təh­lü­kə­li mə­sə­lə öz pik həd­di­nə çat­dı. Da­ha də­qi­qi, Əbu-Bəkr məs­ci­din­də mə­lum ha­di­sə baş ver­di. Ha­zır­da heç kəs in­kar et­mir ki, din mə­sə­lə­si cid­di prob­le­mə çev­ri­lib və bu is­ti­qa­mət­də tə­ci­li təd­bir­lər gö­rül­mə­li­dir. Əks təq­dir­də nə­za­rət­dən­çıx­ma ins­tink­ti güc­lə­nə bi­lər ki, bu da həd­dən ar­tıq təh­lü­kə­li mə­sə­lə­dir. Ma­raq­lı­dır ki, və­ziy­yət bu həd­də çat­sa da, rəs­mi di­ni qu­rum­lar hə­qi­qi ef­fekt ve­rə­cək heç nə et­mir və ya edə bil­mir. İn­di ha­mı mə­sə­lə­yə öz ar­şı­nı ilə ya­na­şır. Mə­sə­lə­yə si­ya­si göz­lə ba­xan bə­zi şəxs­lər və ya ic­ti­mai qı­naq­la ya­na­şan bə­zi zi­ya­lı­lar kəl­me­yi-şə­ha­də­ti­ni be­lə bil­mə­di­yi hal­da olan­la­rı şərh edir. Di­ni bi­lən­lər isə qul­luq et­di­yi tə­ri­qə­tin ba­xı­şı ilə mə­sə­lə­yə ya­na­şır­lar və ona uy­ğun çı­xış edir­lər. Bir söz­lə, di­ni cə­rə­yan­lar­la bağ­lı prob­le­mə açıq göz­lə, sağ­lam mən­tiq­lə və re­al­lıq­la ya­na­şan de­mək olar ki, yox­dur. Məhz bu­nun nə­ti­cə­si­dir ki, ya­ra­nan prob­lem get­dik­cə də­rin­lə­şir. Bu yer­də or­ta­ya be­lə bir su­al çı­xa bi­lər ki, açıq göz­lə, sağ­lam mən­tiq­lə və re­al­lıq­la ya­naş­ma ne­cə ol­ma­lı­dır? Bu sua­la ay­dın­lıq gə­tir­mək üçün mə­sə­lə­nin ma­hiy­yə­ti­nə və də­rin­li­yi­nə var­maq la­zım­dır. Vəh­ha­bi­li­yin qar­şı­sı ni­yə alın­ma­dı? Yed­din­ci əsr­də ya­ra­nan İs­lam di­ni o vaxt­dan bu gü­nə qə­dər bir Al­lah, bir ki­tab, bir pey­ğəm­bər ət­ra­fın­da bir­ləş­sə də, əs­lin­də on­lar­la ye­rə bö­lü­nüb - tə­ri­qət­lə­rə, məz­həb­lə­rə, cə­rə­yan­la­ra ay­rı­lıb. Bu gün fak­ti­ki ola­raq cə­rə­yan­la­rı özün­də bir­ləş­di­rən İs­lam di­ni üç his­sə­də in­ki­şaf edir. Ərəb İs­la­mı, (Səu­diy­yə Ərə­bis­ta­nı­nın baş­çı­lı­ğı ilə vəh­ha­bi­lik və di­gər sün­ni cə­rə­yan­lar), Fars İs­la­mı, (İra­nın baş­çı­lıq et­di­yi şiə­lik və onun qa­nad­la­rı) və nə­ha­yət, Türk is­la­mı (Tür­ki­yə baş­da ol­maq­la türk­dil­li döv­lət­lə­rin sün­ni məz­hə­bi. On­la­rın ara­sın­da nur­çu­luq da­ha sü­rət­lə ya­yı­lır). Mə­sə­lə bu­ra­sın­da­dır ki, mil­lət­lər­lə di­nin sin­tez et­di­yi hər üç İs­lam qa­na­dı bu gün Azər­bay­can­da var. Yə­ni Azər­bay­can şiə mü­səl­man­la­rı­nın çox­luq təş­kil et­di­yi öl­kə sa­yıl­sa da, fak­ti­ki ola­raq vəh­ha­bi­lik və nur­çu­luq öl­kə­də ayaq açıb. Bu yer­də or­ta­ya be­lə bir mə­sə­lə çı­xır ki, Azər­bay­can şiə mü­səl­man­la­rı­nın çox­luq təş­kil et­di­yi öl­kə ol­du­ğu və İran qon­şu­luq­da yer­ləş­di­yi hal­da ne­cə olur ki, baş­qa döv­lət­lər­dən ix­rac olu­nan sün­ni məz­hə­bi get­dik­cə in­ki­şaf edir və sü­rət­lə ya­yı­lır? So­vet­lər dö­nə­min­də ti­kan­lı sər­həd­lər mən­gə­nə­sin­də qa­lan Azər­bay­can­da İs­lam as­si­mil­ya­si­ya olu­nur­du. Məhz bu­na gö­rə də Azər­bay­can­da möv­hu­mat güc­lə­nir, nə­ti­cə­də di­ni ədə­biy­yat­sız­lıq şə­rai­tin­də İran­dan cə­nub böl­gə­si­nə bu və ya di­gər for­ma­da din ix­rac edi­lir­di. Ən azı qey­ri-qa­nu­ni şə­kil­də İran Azər­bay­ca­nın te­lee­fir mə­ka­nı­na, o cüm­lə­dən ra­dio tez­lik­lə­ri­nə so­xu­lur­du. Bir söz­lə, mə­hər­rəm­lik ayın­da özü­nü zən­cir­lə döy­mə­dən, baş yar­maq­dan tut­muş, han­sı­sa bir ərə­bin mə­za­rı­nı zi­ya­rət edib onun baş­da­şı­nı öp­mə­yə qə­dər İs­la­mın ma­hiy­yə­ti­nə zidd si­ta­yiş edi­lir­di. O cüm­lə­dən han­sı­sa ağa­ca baş çal­ma­sı, yay­lıq, sap və bu ki­mi əş­ya­lar bağ­la­nır­dı, han­sı ki hə­min ağac bir müd­dət ke­çən­dən son­ra qu­ru­yub öm­rü­nü ba­şa vu­rur­du. Söz­süz ki, bu, di­ni sa­vad­sız­lı­ğın və ge­nin­də atəş­pə­rəst­lik olan bir top­lu­mun dü­şün­cə­si­nin nə­ti­cə­si idi. Nə­ha­yət, so­vet­lər bir­li­yi can ver­mə­yə baş­la­dı. 80-ci il­lə­rin so­nun­da Azər­bay­can mü­səl­ma­nı və ya və­tən­da­şı üç şe­yə ta­mar­zı idi. Müs­tə­qil­li­yə, di­ni bi­li­yə, mil­li kim­li­yi­nin dər­ki­nə və ya mil­lət­çi­li­yə. Müs­tə­qil­lik əl­də olun­du və dər­hal Tür­ki­yə və baş­qa türk­dil­li döv­lət­lər­lə əla­qə­lər qu­rul­du. Mil­lət öz mil­li kim­li­yi­ni dərk et­mə­yə baş­la­dı. Bu­nun­la pa­ra­lel ola­raq di­nin in­ki­şa­fı da hə­rə­kə­tə baş­la­dı. La­kin ya­ra­nan mün­bit şə­ra­it­dən da­ha çox fay­da­la­nan ye­nə də İran­dan qay­naq­la­nan cə­rə­yan ol­du. Nə­ti­cə­də Ba­kı kənd­lə­rin­də, o cüm­lə­dən Cə­nub böl­gə­sin­də if­rat şiə­lik tüğ­yan et­di. Məhz bu bir­tə­rəf­li cə­rə­ya­nın ra­di­kal­laş­ma­sı­nın və ət­raf böl­gə­lə­rə ya­yıl­ma­sı­nın qar­şı­sı­nı al­maq üçün al­ter­na­tiv qüv­və olan vəh­ha­bi cə­rə­ya­nı­nın öl­kə­yə da­xil ol­ma­sı­nın qar­şı­sı sərt şə­kil­də alın­ma­dı. Yə­ni bu­nun­la bir növ ba­lans, əslində isə təhlükə ya­ra­dıl­dı. Gənc­lə­rin məz­həb­çi­li­yə ge­dən yo­lu 80-ci il­lə­rin so­nu, 90-cı il­lə­rin əv­və­lin­dən söz düş­müş­kən, bu yer­də ma­raq­lı bir mü­qa­yi­sə apar­ma­ğa də­yər. Əgər 1988-ci il­də Azər­bay­can əha­li­si­nin heç 2 fai­zi oruc tu­tub na­maz qıl­mır­dı­sa, in­di nə­in­ki 20 fa­iz, bəl­kə də çox say­da in­san na­maz qı­lır və heç ol­ma­sa, oruc­luq vax­tı ça­tan­da oruc tu­tur. Ən ma­raq­lı hal isə bu­dur ki, na­maz qı­lıb oruc tu­tan­la­rın bö­yük ək­sə­riy­yə­ti gənc­lər­dir. Hə­min gənc­lə­rin bö­yük ək­sə­riy­yə­ti­ni tə­lə­bə­lər, əv­vəl­lər pis iş­lə­rə qur­şa­nıb, son­ra­dan töv­bə edən­lər və nə­ha­yət, id­man­çı­lar təş­kil edir. Bu gün Azər­bay­can gü­lə­şi­nin fəx­ri olan Na­miq Ab­dul­la­yev­dən tut­muş, mil­li fut­bol ko­man­da­sı­nın ka­pi­ta­nı Rə­şad Sa­dı­qo­va qə­dər ək­sər ta­nın­mış və hə­lə ta­nın­ma­mış id­man­çı­lar Al­lah yo­lu­nu se­çib­lər. Bun­dan baş­qa 15-16 il bun­dan əv­vəl ya­ra­dı­lan Tür­ki­yə­nin "Ça­ğöy­rə­tim" li­sey­lə­ri­nin şa­gird­lə­ri və mə­zun­la­rı da iba­dət edən­lər­dən­dir­lər. Han­sı ki, son il­lər ke­çi­ri­lən bü­tün test im­ta­han­la­rın­da ən yüksək ba­l top­la­yan­lar məhz "Ça­ğöy­rə­tim"in mə­zun­la­rı­dır. Fak­ti­ki ola­raq bu gün id­man­la məş­ğul olub fi­zi­ki cə­hət­dən güc­lü olan­lar və elm­li gənc­lər iba­dət yo­lu­nu se­çir. Nə­zə­rə alın­sa ki, ya­xın gə­lə­cək­də on­lar Azər­bay­ca­nın döv­lət ida­rə­çi­li­yin­də po­ten­si­al kadr­lar ola­caq, on­da və­ziy­yət bir qə­dər də qey­ri-mü­əy­yən gö­rü­nür. Bu yer­də or­ta­ya haq­lı ola­raq be­lə bir su­al çı­xır ki, nə­yə gö­rə gənc­lər öz də­də-ba­ba­sı­nın get­di­yi məz­həb­lə de­yil, vəh­ha­bi və ya nur­çu tə­ri­qə­ti­nin tut­du­ğu yol ilə ge­dir­lər? Elə mə­sə­lə­nin ma­hiy­yə­ti də bun­da­dır. Mü­xa­li­fət ol­ma­dı­ğı­na gö­rə onun boş qal­mış ye­ri­nə al­ter­na­tiv di­ni cə­rə­yan­lar da­xil olur Gö­rü­nür, bu­na gö­rə ya əziy­yət çək­mək is­tə­mir­lər, ya da və­ziy­yət on­la­rı ma­raq­lan­dır­mır. Am­ma əvə­zin­də isə han­sı­sa məs­cid­lə­rə mü­da­xi­lə et­mə­yi ba­ca­rır­lar. Al­dı­ğı­mız mə­lu­ma­ta gö­rə, Şə­hid­lər Xi­ya­ba­nı­nın ya­nın­da­kı məs­cid­də cü­mə gü­nün­dən baş­qa heç bir gün azan ver­mək ol­maz. Mə­lu­ma­ta gö­rə, me­ri­ya bu­nu qa­da­ğan edib və bil­di­rib ki, azan ve­ril­sə, məs­ci­din işıq­la­rı kə­si­lə­cək. Mə­gər azan sə­si və ya Al­la­hın adı­nın gün­də beş də­fə çə­kil­mə­si­nin nə­yi pis­dir? Ya­xud şə­hər kü­çə­lə­rin­də­ki ma­şın­la­rın cür­bə­cür siq­nal­la­rı və ya res­to­ran­da­kı ba­ya­ğı mah­nı­la­rın sə­da­sı azan sə­sin­dən yax­şı­dır? Qeyd edək ki, təx­mi­nən bir il bun­dan əv­vəl məs­cid­lər­də azan ve­ril­mə­si qa­da­ğan olun­du və bu­na mö­min­lər tə­rə­fin­dən göz­lə­nil­məz sərt re­ak­si­ya ve­ril­di. Pre­zi­dent haq­lı ola­raq mə­sə­lə­yə qa­rış­dı və gös­tə­riş ver­di ki, azan çə­kil­mə­si­nə heç kim qa­da­ğa qo­ya bil­məz. Hət­ta pre­zi­dent bu qə­ra­rı ve­rən­lə­ri tən­qid də et­di. Mə­gər bu mə­sə­lə­nin pre­zi­dent sə­viy­yə­si­nə çıx­ma­sı­na eh­ti­yac var idi­mi? Be­lə çı­xır ki, rəs­mi di­ni qu­rum­lar bir ad­dı­mı at­maz­dan əv­vəl dü­şün­mək­dən­sə, ad­dım atan­dan son­ra dü­şü­nür­lər. Fak­ti­ki ola­raq bu gün QMRİ-nin di­ni si­ya­sə­ti öl­kə­də normal dini mühütə əsas vermir və nə­ti­cə­də al­ter­na­tiv qüv­və­lər­, təhlükəli məhzəbçilik baş qaldırır. Di­gər tə­rəf­dən öl­kə­də si­ya­si mü­xa­li­fə­tin ol­ma­ma­sı və on­la­rın ye­ri­nin boş­lu­ğu di­ni cə­rə­yan­la­rın əl-qo­lu­nu açır. Əgər fi­kir ver­sək, gö­rə­rik ki, di­ni cə­rə­yan­lar mü­xa­li­fət tam güc­dən dü­şən­dən son­ra, sö­zün əsl mə­na­sın­da, mey­dan su­la­ma­ğa baş­la­yıb­lar. Nə et­mə­li? Son ola­raq or­ta­ya be­lə bir su­al çı­xır. Nə et­mə­li? Təc­rü­bə və re­al­lıq gös­tə­rir ki, vəh­ha­bi və bu ki­mi di­ni cə­rə­yan­la­ra qar­şı in­zi­ba­ti yol­lar tu­tub zor iş­lət­mək­lə nə­yə­sə na­il ol­maq müm­kün de­yil. Ək­si­nə, bas­qı­lar on­la­rı da­ha da ra­di­kal­laş­dı­rır və ey­ni za­man­da kom­pakt­laş­ma­sı­na rə­vac ve­rir. Be­lə olan təq­dir­də ye­ga­nə yol qa­lır, döv­lə­tin di­ni si­ya­sə­ti­nin mü­əy­yən­ləş­mə­sin­də ba­lans­lı si­ya­sət hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­li, maa­rif­çi­lik işi güc­lən­di­ril­mə­li, məz­həb və tə­ri­qət­çi­li­yin zə­rər­lə­ri­nin cə­miy­yə­tə çat­dı­rıl­ma­sı işi pe­şə­kar­ca­sı­na apa­rıl­ma­lı­dır. Saf və əqi­də­li is­lam eli­ta­sı for­ma­laş­dı­rıl­ma­lı­dır. Hə­lə Çar Ru­si­ya­sı dö­nə­min­də mol­la­la­rın se­çi­mi o şə­kil­də apa­rı­lır­dı ki, ta uşaq­lıq­da onun xalq ara­sın­da ke­çib-gəl­di­yi yol­da ima­na zidd hə­rə­kət ol­ma­sın, ün­va­nı­na sö­yüş sö­yül­mə­sin, cə­miy­yət­də al­çal­dıl­ma­mış ol­sun. Azər­bay­can­da is­la­mın ke­çib-gəl­di­yi yo­la nə­zər sa­lın­ma­lı, is­lam ta­ri­xi və onun ida­rə olun­ma­sı öy­rə­nil­mə­li­dir. Tey­mur sherg