Dün­ya Ru­si­ya­nın iç üzü­nü gör­dü Ba­kı sa­kin­lə­ri qon­şu öl­kə­yə həm­rəy­lik­lə­ri­ni bil­di­rir­lər "Biz im­kan ver­mə­mə­li­yik ki, Ru­si­ya Qaf­qaz­da he­ge­mon­lu­ğu­nu tət­biq et­sin" "Bir az tə­səl­li­miz o ol­du ki, biz vax­ti­lə Ru­si­ya­nın iş­ğal­çı­lı­ğı­nı təs­diq edə bil­mə­dik, am­ma in­di dün­ya on­la­rın iç üzü­nü gör­dü" "Biz tor­paq­la­rı­mı­zı azad et­mək is­tə­sək, Ru­si­ya Er­mə­nis­ta­nı dəs­tək­lə­yə­cək. Biz an­caq Tür­ki­yə­yə gü­vən­mə­li­yik" "Ame­ri­ka Gür­cüs­ta­nı al­dat­dı. Ru­si­ya da is­tə­di­yi­ni elə­di" Bü­tün dün­ya­nın diq­qə­ti in­di Gür­cüs­ta­na yö­nə­lib. Ru­si­ya-Gür­cüs­tan mü­ha­ri­bə­si ha­zır­da hər kə­sin mü­za­ki­rə et­di­yi bir nöm­rə­li möv­zu­dur. Bu mü­ha­ri­bə Azər­bay­can üçün xü­su­si əhə­miy­yət da­şı­yır. Gür­cüs­tan bi­zim qon­şu­muz­dur, ora­da xey­li say­da soy­da­şı­mız ya­şa­yır və ən əsa­sı Azər­bay­can da ox­şar prob­lem­lə üz-üzə­dir. Bi­zim də tor­paq­la­rı­mız iş­ğal olu­nub və əra­zi bü­töv­lü­yü­müz po­zu­lub. Bu amil­lə­ri nə­zə­rə ala­raq və­tən­daş­la­rı­mı­zın Gür­cüs­tan­da­kı ha­di­sə­lə­ri cid­di iz­lə­mə­si və mü­əy­yən nə­ti­cə­lər çı­xar­ma­sı gə­rə­kir. Sa­kin­lə­ri­mi­zin mü­na­si­bə­ti­ni öy­rən­mək üçün ənə­nə­vi sor­ğu me­to­du­na ye­nə mü­ra­ci­ət et­dik. Ba­kı sa­kin­lə­ri­nin mən­zil­lə­ri­nə te­le­fon açıb əha­li­mi­zin nə də­rə­cə­də ayıq-sa­yıq ol­ma­sı­nı öy­rən­mə­yə cəhd et­dik. Rə­fi­qə xa­nım - 42 ya­şın­da, ev­dar qa­dın: - Əl­bət­tə, mü­na­si­bə­tim pis­dir. Kim is­tə­yər ki, mü­ha­ri­bə ol­sun. Ba­xır­dıq, te­le­ka­nal­la­rı iz­lə­yir­dik. Dinc əha­li qı­rı­lır, ca­ma­at kü­çə­də, me­yit­lər or­ta­da qa­lıb, ev­lər da­ğı­lıb. Rus­lar biz­də də be­lə elə­miş­di­lər. On­lar hə­mi­şə öz mə­na­fe­lə­ri­ni göz­lə­yir. Mən bi­lən, bun­lar ha­mı­sı nef­tə gö­rə­dir. Ba­xı­ram bü­tün proq­ram­la­ra, mə­nə pis tə­sir edir, gö­zü­mün su­yu­nu tö­kü­rəm. Adam­la­ra ya­zı­ğım gə­lir... - Bəs ne­cə dü­şü­nür­sü­nüz, Azər­bay­can əra­zi bü­töv­lü­yü­nü tə­min et­mək üçün ey­ni hə­rə­kə­ti et­mə­li­dir­mi? - Onu de­yə bil­mə­rəm. Bir­cə onu bi­li­rəm ki, biz də əv­vəl-axır tor­paq­la­rı­mı­zı al­ma­lı­yıq. Gü­la­rə xa­nım - ev­dar qa­dın - Bu ha­di­sə­lər­dən heç nə ba­şa düş­mü­rəm. Gür­cü­lər de­yir, rus­lar hü­cum et­di, rus­lar de­yir, gür­cü­lər. Bil­mir­sən ki­mə ina­na­san. Bu nə­ti­cə­yə gəl­mi­şəm ki, da­va elə­mək la­zım de­yil. Özü də Ru­si­ya ilə. Biz də gə­rək da­va et­mə­yək. Al­lah elə­mə­sin, on­lar­la mü­ha­ri­bə­yə gi­rək, bi­zi on­lar­dan da be­tər elə­yər­lər. Gür­cü­lər, öz gic­lik­lə­ri­nə gö­rə qoy öz­lə­ri ca­vab ver­sin. - Bəs tor­paq­la­rı­mı­zı han­sı yol­la azad edək? - An­caq göz­lə­mək la­zım­dır. An­caq sülh yo­luy­la. Mən özüm üçün nə­ti­cə çı­xar­dım ki, Ru­si­ya min kə­rə güc­lü­dür. Er­mə­ni­lər də on­la­rın dos­tu­dur... Ay­dan Kə­lən­tə­ro­va - Azər­bay­can İq­ti­sad Uni­ver­si­te­ti­nin I kurs tə­lə­bə­si: - Ha­di­sə­lə­ri ai­lə­lik­cə iz­lə­yi­rik. Bi­rin­ci Gür­cüs­tan baş­la­dı, an­caq gə­rək Ru­si­ya da bu cür qəd­dar hə­rə­kət et­mə­yəy­di. Ru­si­ya düz­gün et­mə­di. Uşaq­la­rın, dinc əha­li­nin öl­dü­rül­mə­si­nə heç cür haqq qa­zan­dır­maq ol­mur. Biz sa­bah tor­paq­la­rı­mı­zı al­maq is­tə­sək, bi­zə də ey­ni, hə­lə bəl­kə bun­dan da be­tər mü­na­si­bət gös­tə­rər­lər. On­lar üz­də yax­şı gö­rü­nür, am­ma bi­zə mü­na­si­bət­lə­ri əs­lin­də yax­şı de­yil. Ru­si­ya "Ev­ro­vi­zi­on"da Er­mə­nis­ta­na 12 xal ver­di. Gös­tər­di ki, ki­mi özü­nə ya­xın sa­yır. El­şad Əli­yev - Xə­zər Uni­ver­si­te­ti­nin tə­lə­bə­si: - Biz özü­müz prob­lem için­də­yik. Öz döv­lə­ti­miz var, Qa­ra­bağ boy­da da prob­le­mi­miz. Dü­zü­nü de­səm, mə­nə Gür­cüs­tan ha­di­sə­lə­ri tə­sir elə­mə­di. Ru­si­ya bi­zim ba­şı­mı­za bun­dan da pis iş­lər açıb. Er­mə­nis­ta­nın ar­xa­sın­da Ru­si­ya var, Qərb var. Biz an­caq öz or­du­mu­za, xal­qı­mı­za gü­və­nə bi­lə­rik. Xal­qın bir­li­yin­dən çox şey ası­lı­dır. Ola bi­lər məğ­lub ola­rıq, an­caq mə­nə­vi cə­hət­dən qa­lib gəl­miş sa­yı­la­ca­ğıq. Biz im­kan ver­mə­mə­li­yik ki, Ru­si­ya Qaf­qaz­da he­ge­mon­lu­ğu­nu tət­biq et­sin. Bir döv­lət, xalq ola­raq sö­zü­mü­zü de­mə­li­yik. Tor­paq­la­rı­mı­zı al­ma­lı­yıq. Sə­bi­nə xa­nım - 26 ya­şın­da (ai­lə­li­dir) - Gür­cüs­tan mə­sə­lə­sin­də biz Ru­si­ya­nı qı­na­yı­rıq. Ha­di­sə­lə­ri iz­lə­yi­rik, həm də ai­lə­lik­cə, çox emo­sio­nal şə­kil­də. Mü­na­si­bə­ti­miz də pis­dir. Bir az tə­səl­li­miz o ol­du ki, biz vax­ti­lə Ru­si­ya­nın iş­ğal­çı­lı­ğı­nı təs­diq edə bil­mə­dik, am­ma in­di dün­ya on­la­rın iç üzü­nü gör­dü. Biz gür­cü­lə­ri məğ­lub ol­muş say­mı­rıq. Mən oğ­lan ol­say­dım, kö­nül­lü cəb­hə­yə ge­dər­dim. İs­tə­yir­dim gür­cü­lər ge­ri çə­kil­mə­sin, irə­li­lə­sin. An­caq bir tə­rəf­dən də fi­kir­lə­şi­rəm ki, yax­şı ol­du, da­yan­dı­lar. Yox­sa da­ha çox in­san qı­rı­la­caq­dı. Da­ha çox qan tö­kü­lə­cək­di. ABŞ Gür­cüs­ta­nı sat­dı. Gür­cüs­tan Ame­ri­ka ilə Ru­si­ya­nın oyun­la­rı­nın qur­ba­nı ol­du. De­mə­li, Ame­ri­ka ilə Ru­si­ya pər­də ar­xa­sın­da ra­zı­lı­ğa gə­lib­lər­miş. Yox­sa Ru­si­ya bil­səy­di ki, ABŞ, İn­gil­tə­rə mü­da­xi­lə edə­cək, be­lə ar­xa­yın dav­ran­maz­dı. Han­sı­sa stra­te­ji nöq­tə­ni ələ ke­çir­mək­di, ya nə­di­sə, Ru­si­ya ABŞ-dan yüz fa­iz "dob­ro" al­mış­dı. İn­di Ru­si­ya Ab­xa­zi­ya­da, Ose­ti­ya­da sülh­mə­ram­lı qüv­və­lər adı al­tın­da kül­li miq­dar­da qo­şun sax­la­ya­caq. Ame­ri­ka da də­niz tə­rəf­dən gə­lib otu­rub. Or­ta­da zi­yan Gür­cüs­ta­na, dinc əha­li­yə dəy­di. Nə qə­dər adam qı­rıl­dı. Ab­xaz, ose­tin, bun­lar ha­mı­sı boş şey­di. Gür­cüs­tan qur­ban get­di. ABŞ Gür­cüs­ta­nı qı­zış­dı­rıb sal­dı or­ta­ya, özü isə kə­nar­da qal­dı. Gür­cüs­tan bu ad­dı­mı at­ma­mış­dan gə­rək keç­mi­şə ba­xay­dı, gö­rəy­di ki, Ame­ri­ka in­di­yə­dək nə qə­dər be­lə "dost­la­rı­nı" sa­tıb. Mə­nim gö­züm­də Ame­ri­ka da, Ru­si­ya da iki­si də ey­ni də­rə­cə­də tə­ca­vüz­kar­dır. Bir fərq var ki, Ru­si­ya er­mə­ni­lə­rin əliy­lə Azər­bay­ca­nın ba­şı­na mü­si­bət­lər açıb. Bi­zi qı­rıb. Ona gö­rə də döv­lət­lər dost­la­rı­nı düz­gün seç­mə­li­dir. Biz an­caq türk döv­lət­lə­ri ilə bir yer­də ol­ma­lı­yıq. Elə et­mə­li­yik ki, Gür­cüs­tan ki­mi bir ad­dım irə­li, iki ad­dım ge­ri ol­ma­sın. Xa­ti­rə xa­nım - 32 yaş: - Mü­na­si­bə­ti­miz mən­fi­dir. Ru­si­ya­nın mü­da­xi­lə­si ba­xı­mın­dan. Gə­rək adam­la­rı qır­ma­yay­dı­lar. Hə­mi­şə be­lə olur. Ta­rix be­lə­dir. Biz nə Qa­ra­ba­ğı unut­mu­şuq, nə Xo­ca­lı­nı. Bun­la­rın ha­mı­sı­nı edən rus­lar de­yil­di?! Ey­ni hə­rə­kə­ti Gür­cüs­tan­da da elə­di­lər. Ay­gün xa­nım - 24 ya­şın­da: - Uşaq­la­rın əlin­dən te­le­vi­zo­ra bax­ma­ğa elə də vax­tım ol­mur. Am­ma ha­di­sə­lər­dən xə­bə­rim var. Ha­mı ki­mi mə­nim də mü­na­si­bə­tim pis­dir. Mü­ha­ri­bə­ni heç kim is­tə­mir. Am­ma yə­qin Gür­cüs­ta­nın baş­qa yo­lu ol­ma­yıb. Yox­sa kim is­tə­yər ki, mil­lə­ti qı­rıl­sın. - Siz­cə, Azər­bay­can Qa­ra­ba­ğı azad et­mə­yə baş­la­sa, Ru­si­ya­nın bi­zə də mü­na­si­bə­ti ey­ni olar? - Gür­cü­lə­rə o cür mü­na­si­bət gös­tər­di­lər­sə, yə­qin bi­zə də ey­ni mü­na­si­bət olar. - Bəs tor­paq­la­rı­mı­zı han­sı yol­la azad et­mə­li­yik? - Val­lah, çə­tin­lik çə­ki­rəm... Bil­mi­rəm han­sı yol­la... Ru­qiy­yə xa­nım - 28 yaş (tibb ba­cı­sı) - Ha­di­sə­lə­ri iz­lə­mi­şəm. Əl­bət­tə, pis tə­sir edir. İn­san­lar qı­rı­lır, xey­ri nə­di... Əsas odur ki, mü­ha­ri­bə ol­ma­sın. Həs­rət Ab­ba­sov - 57 yaş: - Mü­ha­ri­bə­ni heç vaxt is­tə­mi­rik. Gür­cüs­tan pre­zi­den­ti­ni də qı­na­yı­ram. Bu mə­sə­lə­ni an­caq sülh yo­luy­la həll et­mək la­zım idi. Mil­lət qı­rı­lır, bu­nun ca­va­bı­nı kim ve­rə­cək? 2 döv­lət baş­çı­sı yo­la get­mir, ara­da zi­ya­nı ca­maa­ta də­yir. Nər­giz - 20 ya­şın­da. Azər­bay­can Bey­nəl­xalq Uni­ver­si­te­ti­nin tə­lə­bə­si, "İrə­li" Gənc­lər Təş­ki­la­tı­nın üz­vü: - De­mək ol­maz ki, bu ha­di­sə­lər­də Gür­cüs­ta­nın gü­na­hı ol­ma­dı. Mə­nə elə gə­lir ki, mə­sə­lə­ni "də­yir­mi ma­sa" ar­xa­sın­da həll et­mək olar­dı. Bu qə­dər in­sa­nın qı­rıl­ma­sı­na eh­ti­yac yox idi. An­caq Gür­cüs­ta­na hü­cum et­mək­lə Ru­si­ya bir da­ha özü­nü ta­nıt­maq is­tə­di. Həm də Azər­bay­ca­na da gös­tər­di ki, sa­kit dur­ma­sa­nız, be­lə aqi­bət si­zi də göz­lə­yir. Biz tor­paq­la­rı­mı­zı azad et­mək is­tə­sək, Ru­si­ya Er­mə­nis­ta­nı dəs­tək­lə­yə­cək. Biz an­caq Tür­ki­yə­yə gü­vən­mə­li­yik. Hü­sey­na­ğa Zey­na­lov - tə­qa­üd­çü - Gür­cüs­tan öz əra­zi bü­töv­lü­yü­nü qo­ru­ma­lı­dı. Ru­si­ya­nı qı­na­yı­ram. Bi­zim də ba­şı­mı­za bu oyun­la­rı gə­ti­rib­lər. Rus­lar hə­ya­sız­lıq­la­rın­dan əl çək­mir. An­caq bi­zim po­li­to­loq­lar, na­zir­lər, döv­lət adam­la­rı elə bil rus­lar­dan qor­xur, Ru­si­ya­nın adı­nı çək­mir­lər. Han­sı ki, Ru­si­ya çox­dan nü­fuz­dan dü­şüb. Onu "Bö­yük sək­kiz­lik"dən də çı­xa­ra­caq­lar. 70 il Ru­si­ya­nın müs­təm­lə­kə­si ol­duq. Nef­ti­mi­zi, qa­zı­mı­zı ye­yir­lər. Bu gü­nə­dək prob­lem həll edil­mə­yib­sə, yə­qin söz ve­rib­lər ki, Dağ­lıq Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­ni sülh yo­lu ilə həll edə­cə­yik. Ru­si­ya Gür­cüs­ta­na gös­tər­di­yi mü­na­si­bə­ti bi­zə çox­dan gös­tə­rib. Ümu­miy­yət­lə, ha­mı bi­lir ki, Ru­si­ya­da qaf­qaz­lı­la­rı sev­mir­lər. Bi­zə ikin­ci də­rə­cə­li mil­lət ki­mi ba­xır­lar. Hal­bu­ki öz­lə­ri dün­ya­nın ən vəh­şi mil­lə­ti­dir. On­lar­da in­saf-zad yox­du. Hü­cu­ma keç­di, "da­vay" de­yib qa­ba­ğı­na ke­çə­ni ba­sıb qı­rır. Sa­bah biz tor­pa­ğı­mı­zı al­maq is­tə­sək, bi­zi dəs­tək­lə­mə­yə­cək­lər. İn­di dün­ya­da xris­ti­an-mü­səl­man da­va­sı ge­dir. Qaf­qaz da elə yer­di ki, bur­da bir part­la­yış ol­sa, sə­si bü­tün dün­ya­nı bü­rü­yə­cək. Qər­bin də ma­raq­la­rı var, is­tə­mir ki, Qaf­qaz­da mü­ha­ri­bə ol­sun. De­yir, prob­lem­lə­ri sülh yo­lu ilə həll edin. Sülh yo­luy­la da ol­mur. Bi­zim bir iş­çi­miz var, Gür­cüs­tan­dan­dır, id­man­çı­dır, evə ge­dib, hə­lə bir xə­bər yox­du, ge­ri qa­yıt­ma­yıb... Pər­viz - 24 yaş: - Fik­rim bu­du ki, Ame­ri­ka Gür­cüs­ta­nı al­dat­dı. Ru­si­ya da is­tə­di­yi­ni elə­di. Mə­sə­lə onun üs­tün­də idi ki, Gür­cüs­ta­nı sil­kə­lə­sin, bi­zə də me­saj gön­dər­sin ki, "du­xu­nuz" var, tər­pə­nin, Ba­kı­ya qə­dər gə­lib çı­xa­ca­ğıq. Gür­cüs­ta­nın ağ­lı yox­du ki, Ru­si­ya ilə konf­lik­tə ge­dir. - Siz­cə, biz "du­xu­mu­zu" gös­tər­mə­mə­li­yik? - Ya­xın 20 il­də yox. Az­dan-çox­dan biz də bir şey bi­li­rik. Meh­pa­rə - 45 yaş: - Ru­si­ya­nın hə­rə­kə­ti heç cür düz­gün de­yil. Gə­rək mü­ha­ri­bə elə­məz­di­lər. Gür­cü­lə­ri heç ol­ma­sa mü­da­fiə edən var. Bi­zə heç kö­mək edən ol­ma­dı. İn­di də ol­ma­ya­caq. Mü­ha­ri­bə yo­lu ilə tor­paq­la­rı­mı­zı al­maq is­tə­sək, bi­zi dəs­tək­lə­mə­yə­cək­lər, çün­ki xris­ti­an­dı­lar. Mü­ha­ri­bə pis­dir, heç kəs mü­ha­ri­bə is­tə­mir, am­ma baş­qa yol yox­du. Sa­kit otur­ma­ma­lı­yıq. Əha­li əziy­yət çək­sə də, ney­lə­mək olar, gə­rək tor­paq­la­rı­mı­zı ge­ri alaq. Aza­də xa­nım - 43 yaş (te­ra­pevt) - Ha­di­sə­lə­ri iz­lə­yi­rik. Gö­zü­müz te­le­vi­zor­da­dır. Ora­da nə qə­dər azər­bay­can­lı ya­şa­yır. On­la­ra bir şey ola­caq­sa, bi­zə də pis tə­sir edə­cək. Ru­si­ya da hə­mi­şə­ki ki­mi tə­ca­vüz­kar­lı­ğı­nı gös­tə­rir. Qa­ra­ba­ğı da rus­lar alıb er­mə­ni­yə ver­di. Er­mə­ni kim­di ki, Azər­bay­ca­nın qa­ba­ğı­na çı­xay­dı. Hə­min mə­sə­lə­lə­ri gür­cü­lə­rin də ba­şı­na gə­ti­rir­lər. On­la­rı heç ol­ma­sa mü­da­fiə edən var. Bi­zə kö­mək edən yox­du. Tək qal­mı­şıq. Bir­cə Tür­ki­yə­dir ya­nı­mız­da. Gə­rək ona bel bağ­la­yaq. Apar­dı­ğı­mız sor­ğu gös­tər­di ki, pay­taxt sa­kin­lə­ri Gür­cüs­tan­da baş ve­rən­lə­rə həs­sas­lıq­la ya­na­şır, həm­çi­nin si­ya­si ba­xım­dan da xey­li ak­tiv və uzaq­gö­rən­dir. Əha­li­mi­zin Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də Ru­si­ya­nın oy­na­dı­ğı ro­lu dö­nə-dö­nə xa­tır­lat­ma­sı isə xal­qın yad­da­şı­nın hə­lə də kor­şal­ma­dı­ğı­nın sü­bu­tu­dur. De­mə­li, xalq­lar, mil­lət­lər dost­la­rı­nı və düş­mən­lə­ri­ni heç vaxt unut­mur. Mə­la­hət Rza­ye­va sherg