QƏBƏLƏDƏ YENİ TAPINTILAR Ötən əsrin 80-ci illərinin sonu - 90-cı illərinin əvvəllərində ölkədə yaranmış böhranlı vəziyyətlə əlaqədar Çuxur-Qəbələ kəndinin yaxınlığında arxeoloji tədqiqatlar dayandırılmışdı. Yalnız 15 ildən sonra antik sahədə və 18 illik fasilədən sonra orta əsrlər sahəsində SEBA (Seul-Bakı) Azərbaycan-Koreya Mədəniyyəti Mübadiləsi Assosiasiyasının təşəbbüsü və maliyyə dəstəyi ilə yenidən genişmiqyaslı arxeoloji qazıntılara başlanılmışdır. Bu il iyunun 18-dən iyulun 18-dək AMEA-nın müxbir üzvü İlyas Babayevin və AMEA-nın aparıcı elmi işçisi, tarix elmləri namizədi Qafar Cabiyevin başçılığı ilə Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun əməkdaşları Qəbələ şəhərinin Çuxur-Qəbələ kəndinin yaxınlığında tarixdə Qəbələ şəhəri adlanan ərazidə (antik və orta əsrlərə aid) arxeoloji qazıntıları davam etdiriblər. Tədqiqatların maraqlı nəticələri Azərbaycan tarixinin yeni səhifələrini Azərbaycan və dünya elminə, ictimaiyyətinə təqdim etmək üçün imkan yaradıb. Ekspedisiyanın fəaliyyəti zamanı SEBA-nın dəvəti ilə Koreyanın Suvon Universitetinin professorları Kanq İl-Gyu və Yanq Ceonq-Seok, habelə Seul Milli Universitetinin professoru Kim Conq-İl Qəbələdə tədqiqatlarla tanış olmuşlar. Ekspedisiya üzvləri ilə Koreya alimləri arasında ətraflı fikir mubadiləsi edilmiş, gələcəkdə Azərbaycan-Koreya birgə ekspedisiyasının təşkili perspektivləri nəzərdən keçirilmişdir. Antik şəhər sahəsində qazıntılar zamanı (rəhbər AMEA-nın müxbir üzvü İlyas Babayev) Qafqazda və Yaxın Şərqdə analoqu olmayan oval planlı böyük ictimai binaların alt təbəqəsində (ellinizm dövrünə aid) 400 kv.m qazıntı işləri aparmaqla yanaşı, 1400 kv.m. sahədə üst təbəqəyə aid tikinti qalıqlarının üstü təmizlənib. Builki ən mühüm nailiyyətlərdən biri də Qəbələ şəhərinin e.ə. IV-III əsrlərə aid ən qədim qatının öyrənilməsi olmuşdur. Şəhərin bu qatlarında tikinti qalıqları və ərzaq saxlamaq üçün tikildiyi güman edilən böyük bir anbarın qalıqları, orada 42 kv.m. sahədə xüsusi sıralarla 33 ədəd yarıyadək yerə basdırılmış təsərrüfat küplərinin alt hissəsi və ya onların quyuları aşkar edilmişdir. Bu küplərdə o zaman ərzaq, çox güman, taxıl saxlanılırmış. Belə böyük anbar, şübhəsiz, bir adama məxsus ola bilməzdi. Burada xeyli miqdarda ərzaq ehtiyatı saxlanılmış və yəqin ki, anbar ictimai məqsəd daşımışdır. Bu anbarın yanında yeni bir oval planlı binanın da qalıqları aşkar edilmişdir. 13 hektardan çox sahəsi olan Qalada eramızın I əsrindən başlayaraq XVIII əsrədək intensiv həyat olmuşdur və orada mədəni təbəqənin qalınlığı təqribən 56 m təşkil edir. Orta əsrlər şəhər sahəsində qazıntılar zamanı (rəhbər AMEA-nın aparıcı elmi işçisi, tarix elmləri namizədi Qafar Cabiyev) 600 kv.m ərazidə aparılan tədqiqatlar nəticəsində üzə çıxarılan tikinti qalıqları və inşaat materialları Qəbələdə, ümumilikdə, Azərbaycanın orta əsr şəhərlərində şəhərsalmanın və memarlıq sənətinin inkişaf səviyyəsini daha dərindən və əhatəli şəkildə araşdırmaq üçün geniş imkanlar yaradır. Yeni açılan istehsalat xarakterli qalıqlar, metal, keramika, şüşə və sümük nümunələri ayrı-ayrı sənət sahələrinin vəziyyəti, habelə şəhər əhalisinin məişəti və mədəni səviyyəsi barədə ətraflı təsəvvür yaradır. Tədqiqatlar zamanı əldə olunmuş sikkələr, fayans, farfor və seladon qab nümunələri Qəbələnin XVI-XVII əsrlərdə dünyanın bir sıra ölkələri, o cümlədən İran və Çinlə intensiv əlaqələrindən xəbər verir. Şəhərin şimal-qərb hissəsində ilk dəfə olaraq qala divarlarındakı kiçik qapı yeri, qapının açarı, saxsı borulardan ibarət çoxşaxəli su xətti şəbəkəsi, XII əsrdə istehsal olunan və üzərində döyüşçü-mühafizəçi təsvirinin olduğu güman edilən şirli kasa, içərisində ərəb əlifbasında "ALLAHIN ADI İLƏ" bağlı kəlam olan və çox güman ki, ritual məqsədlər üçün istifadə olunan şirli piyalə, habelə elmi cəhətdən olduqca mühüm əhəmiyyət kəsb edən çoxsaylı digər qiymətli tapıntılar əldə olunmuşdur. Aşkar olunan bütün tapıntılar inventarlaşdırıldıqdan və fotoları çəkildikdən sonra Qəbələ Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinə verilmişdir. Tapıntılardan yalnız mis pullar və iki ədəd şirli qab laboratoriya şəraitində tədqiq olunmaq məqsədilə Bakıya gətirilmişdir. Tədqiq olunduqdan sonra həmin tapıntılar da aidiyyəti üzrə təhvil veriləcək. Eyni zamanda, Qəbələ ekspedisiyasının üzvləri tərəfindən qədim Qəbələ şəhəri yaxınlığından keçən Oğuz-Qəbələ-Bakı su kəməri xəttinin çəkilməsi zamanı aparılan qazıntı işlərinə baxılmışdır. Burada e.ə. III-I əsrlərə aid torpaq qəbirlərinin dağılması aşkar edilmişdir. Bu qəbirlərə zəngin avadanlıq qoyulmuşdur. Sahə yoxlanılarkən xeyli miqdarda yüksək zövqlə hazırlanmış müxtəlif qablar toplanmışdır. Çox təəssüf ki, Azərbaycan üçün mühüm əhəmiyyətə malik bu su kəməri çəkilərkən arxeoloqlar qazıntılara nəzarət etmək imkanına malik olmamışlar.