Güntay Gəncalp [email protected]/* */ Milli duyğu və düşüncələrin təzahür formaları Bəlli bir coğrafiyada yaşayan bir qövmün tarixi xatirələri yazıya alınmasa da onun dilində bir çox və ya bəzi kodlar öz həyatına davam edər. Ancaq yazıya alınmaması zamanla bütün tarixi xatirələrin silinməsinə səbəb ola bilər. Çünkü dil yazıya girmədiyi zaman istər-istəməz erroziyaya uğrayır. Özəlliklə çağımızda texnologiyanın meydana gətirdiyi sürət üzündən yazıya girməyən dillərin zavala uğraması sürətlənib. Dil ortadan silinib gedəndə istər-istəməz o dillə bağlı olan milli duyğular və yurdsevərlik duyğuları da tarixdən silinib yox olur. Bir ulusun yaradıcı milli duyğu və düşüncələri adətən üç yöndə təzahür edib ki, hər birinin özünəxas özəllikləri olub. Bu üç amil hansılardır? 1. Yurdsevərlik (patriotizm) Yurdsevərlik yalnız insana xas bir hadisə deyildir. Başqa canlılara da xasdır. Örnəyin bir qarğanın, bir qartalın, bir ilanın yuvasına yanaşmaq çox təhlükəlidir. Şair Səhəndin bu haqda bir şeir parçası var: Gərək gözlərindən göz örtsün bir kəs Qarğa yuvasına yanaşsa əgər. Niyə vətənimi sevməyim, niyə? Mən bir qarğadan da əksiyəm məgər? Səhəndin bu şeir parçası fars şovinizminin türklərdə oluşdurmağa çalışdığı yurdsevərsizlik duyğusuna qarşı bir cavab xarakteri daşıyır. Ancaq insan topluluğunda heyvanlardan fərqli olaraq yurdsevərlik duyğusu daha üstün özəllik daşımaqdadır. İnsan topluluqlarında yurd, yalnızca bir yaşayış məkanı deyildir, həm də o topluluğun tarixi xatirələrinin və kültürünün zərfidir. Yurd, bir millətin qəbristanlığını da özündə barındırar. Yəni sadəcə yaşayanların xatirələrini deyil, torpağın altında yatanların da anılarını qoruyar. Ortaq tarixi hafizənin şəkillənməsi üçün müştərək bir coğrafiya, bir yurd gərəkməkdədir. Yurdsuzların ortaq kollektiv xatirələri olmaz. Gələnəklər də bu ortaq yurdda biçimlənər. Yurdsevərlik duyğularını yansıdan bir çox əsərlər yazılmışdır insanlıq tarixində. Ancaq heç bir patriot ədəbiyat Şəhriyarın “Heydər Babaya salam” əsərinə tay və bərabər olmayıb. “Heydər Babaya salam” əsəri gerçək bir yurdsevərlik abidəsidir. Çünkü o yurdda həyatın və ictimai ilişkilərin bağrından qopan gələnəklər qələmə alınıb və şeirin imkanlarına dayanaraq da bu gələnəklərin nostaljisi əsərə yansıyıb. “Heydər Babaya salam” əsərini oxuyan hər bir insan keçmiş həyatının bir parçasını, ya da həyatının bütününü orada görmüş olur. Sadəcə öz həyatından parçalar görmür insan bu əsərdə, milli həyat və milli adət-ənənələr də bu əsərdə özünü büruzə verir. Hətta əmək həyatı və keçim qaynaqları da əsərdə açıqca görünür: Biçin üstü biçin biçən oraqlar Elə bil ki, zülfü darar daraqlar. Şikarçılar bildirçini soraqlar, Biçinçilər Ayranların içərlər, Bir hoşlanıb, sonra durub biçərlər. Bu beşlikdə milli həyatın əmək və keçim qaynağı tabloya alınıb. Milli ənənələrlə əmək türlərinin arasında möhkəm bağ mövcud olur. Aşağıdakı misralara yansımış olan Azərbaycan adlı yurddakı əmək formasının insan münasibətlərini necə təsirləndirdiyini göstərir: Bayram idi, gecəquşu oxurdu, Adaxlı qız bəy corabın toxurdu. Hər kəs şalın bir bacadan soxurdu, Ay nə gözəl qaydadı şal sallamaq, Bəy şalına bayramlığı bağlamaq. Bu beşlikdə qız hələ ər evinə gəlin köçmədən bəyinin corabını toxumaqla vəfa borcunu sərgiləmiş olur. Bütün sevgisini naxışlarla bəyinin ayağına keçəcək coraba yükləyən nişanlı qız. Bir qızın vəfasını və eşqini bundan artıq vəsf etmək mümkün olmaz. Ancaq diqqətlə baxıldığında bu bir qızın fərdi sevgi anlayışı deyil. Bu Azərbaycan yurdunda sevginin, eşqin kollektiv xatirələrdə billurlaşmış şəklidir. Yəni bu gələnəyə görə bütün qızlar bu fədakarlıqda bulunurlar. Əmək həyatı sevgi fəlsəfəsini gələnəklərin bağrına yükləmişdir. O sevgi fəlsəfəsi ki, modern dünyada ona rast gəlmək olmur. Bəlkə də yavaş-yavaş silinib yox olan gələnəklərimizin yasında oturub ağlamalıyıq. Çünkü o halallıq və əmək ortamında insanlar mutlu idilər. Modern gəlişmələr insana mutluluq gətirmədi. Hüzursuzluq gətirdi. “Heydər Babaya salam” əsərini oxuduğumuzda könlümüzü dərin nostaljik bir kədərin sarmasının bir səbəbi də əsərdə çağlayıb daşan sevginin və mutluluğun həsrətində olmağımızdır. “Heydər Babaya salam” əsəri haqqında bir şey yazmaq istərkən, içimi o qədər dadlı bir kədər sarır ki, yazıya davam edə bilmirəm. Başqa bir zaman sırf bu əsər üzərinə bir yazı yazmam gərəkəcək. Şəhriyarın səsi də tarixin dərinliyindən gəlir. Ona görə ara-sıra bu əsərə Şəhriyarın öz səsi ilə qulaq asmaq lazımdır. Çünkü hər dinləyişdə insanın ruhu təmizlənir. İnsanın içində sevgi dalğalanmağa başlayır. 2- Ulusçuluq (nasionalizm) Ulusçuluq bəlli bir coğrafiyada yaşamış olan ulusun dəyərləri üzərinə nisbətən elmi yanaşmaqdır. Ulusçuluq sadəcə ulusun gələnək və görənəkləri, folkloru ilə yetinməyib, həm də o ulusun qonşuları ilə olan ilişkiləri və siyasi keçmişini də incələməyə tabe tutar. Siyasi həyatın arxasında duran dəyərlər incələnir. Əgər yurdsevərlik daha çox duyğusallığı ehtiva edirsə, ulusçuluq duyğusallığın ötəsinə çıxaraq əqli yanaşmanı da ehtiva edər. Bu açıdan baxıldığında tarixi gəlişmələr ulusçu zehniyətin qaynağına dönüşər. Yurdsevərlik passiv bir duyğu, ancaq ulusçuluq aktiv və yaradıcı bir duyğudur. Bu üzdən də yurdsevərlərin miqdarı hər zaman ulusçulardan daha çox olur. Çünki ulusçuluq zamanla bilgi birikdirərək ixtisaslaşar, ancaq yurdsevərliyin ixtisaslaşmasına gərək yoxdur. Yurdsevərliklə bağlı bizim bayatılarımızda bir sürü duyğusal söyləmlər var. Ancaq ulusçuluq bu şəkildə söyləmlərə sığmaz. Ulusun keçmişini, bu gününü incələyərək gələcəyə doğru bir yönəliş və oluş planı hazırlamaq yurdsevərlik duyğusunun işi deyildir, bu əməli ulusçuluq edə bilər ancaq. Yurdsevərlik duyğuları üzərinə bilimsəl yanaşma da ulusçuluğun görəvlərindən biridir. Ulusçuluq bir şəkildə elmi fəaliyətdir. Millətin dəyərləri üzərinə fəlsəfi və sosioloji yanaşma sürəcidir. Millətin tarixi dönəmlərdə pozision dəyişdirməsini də ulusçuluq müəyyən edər. Çünkü ulusçuluğun siyasi yönü də zaman içində ortaya çıxar. Ulusçuluq, ulusu öz yurdunda yüksəltmə fəaliyətidir. Bu fəaliyətin iqtisadi, elmi, tarixi, fəlsəfi yönləri var. Ulusun bilinclənməsi və öz kimliyinin bilincində olması sürəcini sağlayan ulusçuluq evrəsidir. Ulusçuluq üzərinə bir sürü kitablar yazılmışdır. Hər ulusun kültür düzeyindən yola çıxaraq ulusçuluq teoriləri ortaya qoyulur və dünyaya baxış açısı şəkillənir. Ulusçuluq eyni zamanda ulusun bir tarixi evrədən başqa tarixi evrəyə keçişi üçün də zəmin yaratmış olur. Toplum üzvlərinin ortaq milli hədəf doğrultusunda birləşməsini sağlayan etkənlərdən ən önəmlisi bilimsəl ulusçuluqdur. Ulusçuluq sürəcində dində reformlar da meydana çıxır. Yəni bir ulusu digər ulusun dini müstəmirəsi edən dini amillər və davranışlar üzərinə yenidən düşünmək zərurəti ortaya çıxır. Ulusçuluq ulusun maddi-mənəvi mənafeinin nə olduğunu anladan bir düşüncə və fəaliyət projəsidir. 3- Dövlətçilik (etatizm) Milli duyğu və düşüncələrin təzahür şəklinin son evrəsi siyasi təşkilatçılığı hədəfləyən dövlətçilik və milli dövlət bilincidir. Etatizm, milli gücün bir dövlət təşkilatı timsalında ifadə edilməsi deməkdir. Bu üzdən də ən çox siyasi planı ehtiva edər. Dövlətçilik uğrunda fəaliyət göstərən insanların miqdarı yurdsevərlərdən və ulusçulardan daha az olar. Yəni sıralayacaq olsaq, bu şəkildə söyləyə bilərik: yurdsevərlər ulusçulardan daha çox, ulusçular isə etatistlərdən daha çox sayda olurlar. Əslində tarixin də yaradıcısı yaradıcı azlıqdan ibarət olur. Bu yaradıcı azlığın iradəsi daha sonra topluma hakim olur. Etatizm bir ulusun bəlli tarixi coğrafiyada öz varlığını dövlət mənzuməsi şəklində ifadə etməsidir. Çünkü dövləti olmayan uluslar zaman içində tarixdən silinməyə məhkumdurlar. Dövlət toplumu tərbiyə edən, toplumu qoruyan siyasi, iqtisadi, hərbi düzən olduğu üçün, fədakarlığın gerçək mənası dövlət quruculuğunda iştirak etməkdir. Dövlət quruculuğunda iştirak etmək fərdin fədakarlıq anlayışına evrənsəl (cahanşümul) ölçü qazandırır.