BARAK OBAMA, «ERMƏNİ SOYQIRIMI», İRAN və QARABAĞ Elxan ŞAHİNOĞLU «Atlas» Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri [email protected]/* */ www.elxan.azeriblog.com Amerika Birləşmiş Ştatlarının ilk qaradərili prezidenti Barak Obama gələn il yanvarın 20-də and içdikdən sonra səlahiyyətlərinin icrasına başlayacaq. Seçkidə «dəyişək» şüarıyla qələbə çalan yarı müsəlman, yarı xristian prezident superdövlətin siyasətini hansı istiqamətə dəyişəcək? Dünyanı bürüyən maliyyə xaosu ABŞ-dan başladığından Obama öncə bu qlobal problemin həllinə girişəcək. Bu onun ilk sınağı olacaq. Bir var sözdə «mən orta təbəqəni müdafiə edəcəm, amerikalıların müflisləşməsinə imkan verməyəcəm» deyəsən, bir də var bunu reallığa çevirəsən. Dünya onda biləcək ki, güclü natiq Obama əməldə nəyə qadirdir. Bir sözlə, bütün demokrat prezidentlər kimi Obama öncə evin içi ilə məşğul olacaq. ABŞ-dan kənardakılar isə Obamanın necə xarici siyasət yürüdəcəyini səbirsizliklə gözləyirlər. Obama seçicilərin səsini qazanmaq məqsədilə xeyli yağlı vəd verib: - İraqdakı ABŞ qoşunlarını 16 ay içində bu ölkədən çıxaracam; - «Erməni soyqırımını» tanıyacam; - İran və Suriya ilə təmas imkanlarını götür-qoy edəcəm; - Dünyadakı problemlərin həllində müttəfiqlərlə birgə hərəkət etməyə çalışacam. Obama ABŞ ermənilərinə «soyqırımı» tanıyacağını deyib. Corc Buş da belə bir vəd vermişdi, reallaşdıra bilmədi. Ancaq Buş respublikaçı idi, bu partiyadan olan prezidentlər isə adətən ölkələrinin geopolitik təhlükəsizlik maraqlarından çıxış edirlər. Türkiyə Avrasiya bölgəsində ABŞ üçün vacib ölkə olduğundan Buş nəinki «erməni soyqrımını» tanımağa, bu ifadəni dilinə gətirməyə belə risk etmədi. Obama Demokrat Partiyasındandır. Bu partiyanın təmsilçiləri isə adətən erməni lobbisiylə sıx əlaqələrdən yanadır. ABŞ Konqresində ermənipərəst konqresmenlərin əksəri məhz demokratlardır. Bu mənada, əlbəttə, Obamanın vədini yerinə yetirməyəcəyini bəri başdan qətiyyətlə söyləmək çətindir. Sadəcə, Obamanın İraqdakı ABŞ silahlı qüvvələrinı çıxarmasıyla «soyqırımı» tanıması siyasəti ziddiyət təşkil edəcək. Obama «soyqırımı» tanıyarsa, Türkiyə ilə münasibətləri gərginləşdirəcək. Bu halda isə Obama İraq probleminin həllində tarixin sınağından çıxmış müttəfiqinin dəstəyinə bel bağlaya bilməyəcək. Obama qoşunları çıxarmasına rəğmən İraqın Əl-Qaidə terrorçularının nəzarətinə keçməməsi üçün Bağdadın hazırki rejimini gücləndirməli, bu ölkənin bölünməsinə əsla imkan verməməlidir. Sabit və terrordan uzaq İraqın var olması üçün Obama bölgə ölkələrinin dəstəyinə ehtiyac duyacaq. Bölgənin hansı ölkəsi İraqın inkişafında, bölünməsinin qarşısını alınmasında Ağ evə gərəkli dəstəyi verə bilər? Əlbəttə Türkiyə. Ona görə də prezidentliyinin elə ilk aylarındaca Obamanın Türkiyənin dəstəyinə ehtiyacı olacaq. Odur ki, erməni lobbisinə verilən vədi yerinə yetirmək ABŞ prezidentinə əvvəlkitək çətindir. Obama rəsmi Tehranla dialoqdan yanadır. Bu, Azərbaycanı da bir qədər rahatladan siyasətdir. Çünki Corc Buşun prezidentliyi dönəmində elə hey danışlırdı ki, «Azərbaycan seçim etməlidir», «ABŞ qoşunları Azərbaycan üzərindən İrana zərbə endirmək məqsədilə rəsmi Bakı ilə intensiv danışıqlar aparır»... Bütün bu dedi-qodular da rəsmi Tehranı qıcıqlandırırdı. Bu mənada Obamanın ABŞ-İran dialoquna start verməsi həm Azərbaycanı, həm də bütövlükdə Cənubi Qafqaz bölgəsini mümkün təhlükələrdən qurtarardı. Obamanın dünyadakı qlobal problemlərin həllində müttəfiqləryilə birgə çalışacağı vədinə də diqqət yetirmək lazım gəlir. Əslində bu, soyuq müharibədən sonra yalnız bir dövlətin hegemonluğunu şərtləndirən birqütblü dünyanın tədricən arxa plana keçməsi deməkdir. Son maliyyə böhranı göstərdi ki, ABŞ-ın resurslarının da bir sərhədi var, siyasi, iqtisadi və diplomatik enerjisi tükənməz deyil. Bunu Obama da aydın təsəvvür edir. Texaslı köntöy prezident Buşa elə gəlirdi ki, Səddamı yıxmaq kifayət edəcək ki, İraqda sülh əldə olunsun. Daha düşünmədi ki, bu ölkə etnik və dini qruplara bölünüb, bunların birgə yaşamı da təmin edilməlidir. Digər tərəfdən, Rusiya var, Çin var, təmərküzləşən Avropa Birliyi var. Hər biri də söz sahibi olmaq istəyir. Obama ABŞ qoşunlarını İraqdan çıxardıqdan sonra diqqəti Əfqanıstanda cəmləşdirməyi lazım bilir. Obama bu siyasətində də yenilik vəd edir. O, gələcəkdə Taliban rəhbərləriylə təmasları mümkün sayır. Bunu son anda Vaşinqtonun indiki rəhbərliyi də anlamış və bu haqda söz açmışdı, ancaq artıq geç idi. Bu ağır iş də Obamaya qaldı. Obamanın prezidentliyi dövründə ABŞ-Rusiya münasibətləri də gündəmdə ağırlığını qoruyacaq. Bizim üçün önəmli olan Obamanın Cənubi Qafqazı Rusiya ilə paylaşıb-paylaşmayacağı sualına cavab tapmaqdır. Fikrimcə, Cənubi Qafqaz məhz o bölgələrdəndir ki, burada Obama Moskva ilə əməkdaşlığa üstünlük verəcək. Elə günü bu gün Gürcüstandakı olaylara görə Kremllə münasibətlərinin soyuqlaşmasına rəğmən Ağ ev Rusiya prezidenti Dmitri Medvedyevin vasitəçiliyi ilə Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin Moskvada imzaladıqları birgə bəyannaməni alqışlayıb. Bu o deməkdir ki, gələcəkdə Obamanın təlimatıyla hərəkət edən amerikalı diplomatlar da Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində Moskva ilə yaxın təmas saxlayacaqlar. Bu yaxınlığın Azərbaycana nə qədər xeyri olacağını isə zaman göstərəcək. Hələ ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində Vaşinqtonun nə təkbaşına, nə də tərəfdaşlarıyla birgə vasitəçiliyi Azərbaycana xeyir gətirib.