Birləşmiş Ştatların keçmiş səfiri Mark Parris Vaşinqtonun Türkiyə siyasətində yol verdiyi səhvləri sadalayıb "Buş hakimiyyəti enerji təhlükəsizliyi məsələsində meydanı Rusiyaya buraxıb" Birləşmiş Ştatların Türkiyədəki keçmiş səfiri Mark Parris prezident Corc Buş hakimiyyətinin Türkiyə-ABŞ əlaqələrini "təhvil aldığından daha pis vəziyyətdə" buraxdığını yazıb. Keçmiş səfirin sözlərinə görə, noyabrın 4-də seçkiləri hər kim qazanırsa, qazansın, yeni prezident "Buş olmadığı" üçün türk xalqının gözündə daha müsbət imici yaranacaq və bununla da yeni liderin əlaqələri yenidən qurmasını asanlaşdıracağını vurğulayıb. Göytürk Mark Parris Birləşmiş Ştatlardakı Siyasət Ekonomi və Toplum Araşdırmaları Mərkəzinin "Insight Turkey" adlı jurnalında "Ortaq dəyərlər və ortaq maraqlar. Türkiyə- ABŞ əlaqələrində Buş mirası" adlı məqaləylə çıxış edib. "Brookings Enstitüsü" Araşdırma Mərkəzinin Türkiyə üzrə proqram rəhbəri olan Mark Parris Corc Buşun hakimimyyəti illərində Türkiyə-ABŞ münasibətlərinin sıxıntılar və böhranlarla zəngin olduğunu vurğulayıb: "Kıbrıs problemi zamanı, 1970-ci illərdə Türkiyə-ABŞ münasibətlərindəki gərginlikdən bu yana, Buşun hakimiyyəti dönəmində ən problemli 6 ilin yaşanmasının məsuliyyəti Vaşinqtonun üzərindədir". Parris yazır ki, İraq müharibəsindən əvvəl münasibətlər daha yaxşı idi, buna görə də Buş hakimiyyətinin ilk iki ili əlaqələrdə sıxıntılı dönəm sayılmır. İstefada olan böyükelçi ABŞ-ın gələcək hakimiyyətinin beynəlxalq siyasətinin "sinirlərə daha az toxunacağı üçün", Buş yönətimin əksinə olaraq, Ağ evin yeni sahibinin "özünə güvənən və müstəqil Türk diplomatiyasına" şübhə ilə baxmayacağını qeyd edib. Mark Parris son illər türklərin ABŞ-a rəğbətlə yanaşmamasına baxmayaraq, Birləşmiş Ştatların daha müsbət özəllikləriylə bu vəziyyəti balanslaşdırdığını vurğulayıb: "Bir çox türklər Türkiyə ilə bağlı müsbət bəyanatlar səsləndirən, hətta Ankaranın baxışıyla həssas "erməni məsələsinə" doğru yanaşmasına baxmayaraq, Respublikaçı Partiyanın prezidentliyə namizədi Con Makkeyndən də çox Demokratlar Partiyasının prezidentliyə namizədi Barak Obamanın ümidverici mesajından təsirlənib. Bundan sonrakı ABŞ prezidenti türk ictiai rəyində daha yüksək yerdə duracaq. Çünki o, Corc Buş deyil. Buşun özü və xarici siyasət qrupu 2000-2008-ci illər arasında daha ənənəvi bir Amerikan liderliyini davam etdirməsininə baxmayaraq, türklər bu dönəmi ABŞ dəyərlərinə uymamadığını göstərirlər". Parris 2009-cu ilin yanvarında səlahiyyətlərinin icrasına başlayan ABŞ-ın yeni prezidentinə Türkiyə siyasətilə bağlı tövsiyələrini verib. Bu tövsiyələrin birincisi, "ABŞ-ın bölgədəki maraqları ilə üst-üstə düşən və böhranlardan yayınan tutarlı bir Türkiyə siyasətini inkişaf etdirmək, güvənli bir işbirliyi yaratmaq"dır. Birləşmiş Ştatların ortaq dəyərlərindən danışarkən imic məsələsində şəffaf olması və Türkiyənin daxili siyasətinə müdaxilədən çəkinməsinin vacibliyini vurğulayan Mark Parris "ABŞ-ın maraqları baxımından da Türkiyə bacarıqsız olmamalıdır"-deyə yazıb: "Buna görə də Birləşmiş Ştatlarda yeni hakimiyyət Türkiyədə Qərb demokratiyasının qaydaları ilə fəaliyyət göstərən və türk xalqının güvəndiyi insanlarla çalışacağını açıqca ortaya qoymalıdır. Çünki bir Pakistan yetərlidir". Özünə güvənən Türkiyə diplomatiyasının ABŞ-ın maraqlarına bir təhdid sayılmamasının vacibliyini vurğulayan Mark Parris bunun düzgün qiymətləndirilməsinin müsbət nəticələnəcəyini açıqlayıb. Paris Birləşmiş Ştatların beynəlxalq təhlükəsizlikdə Türkiyə ilə bağlı siyasətin kimin idarə etdiyinin açıqca ortaya qoymasını vacib sayıb: "Avropa və Orta Şərq ilə məşğul olan amerikan bürokratiyası içində bir-birinə uyğun olmayan məsuliyyət və səlahiyyət ABŞ-Türkiyə əlaqələrinin idarə olunmasında əngəl yaradıb". O, yeni ABŞ hakimiyyətinə "Türkiyəni ən üst sıraya qoy" tövsiyəsini verərək ABŞ prezidenti və onun xarici siyasət qrupunun türk həmkarlarıyla şəxsi əlaqələrini inkişaf etdirməsinin vacibliyini vurğulayıb: "Türkiyənin olaylar baxımından zəngin bölgə olduğu nəzərə alınarsa, bu yatırımın əvəzini almaq çox uzun sürməyəcək". Buşun yerinə gələn ABŞ prezidentinin bəlkə də Harri Trumendən bu yana ən çətin beynəlxalq vəziyyətlə üzləşəcəyini bildirən Mark Parris "Amerika təhlükəsizliyini və liderliyini yenidən inşa etməyə çalışarkən bəzi ölkələr digərlərinə zərər verməkdən çox yardım göstərəcək. Türkiyə belə bir ölkədir. ABŞ-ın yeni hakimiyyəti birinci gündən başlayaraq Türkiyənin doğru siyahıda yer alması üçün əlindən gələ etməsinin çox böyük müsbət nəticəsi var. Bu yanaşma yaxşı bir başlanğıc ola bilər"-deyə yazıb. Buş hakimiyyətinin Türkiyə ilə münasibətlərdə yol verdiyi xətaları sıralayan keçmiş səfir Parris bunların ən başında istismarçı siyasətin gəldiyini deyib. "Türkiyə bizim üçün nə edə bilər?" sualına cavab axtaran diplomat Buşun milli təhlükəsizlik qrupunun yalnız bir şeyə ehtiyacı olanda Ankaraya diqqət yetirdiyini, İraq müharibəsi öncəsi və Qafqazdakı gərginlik zamanı Türkiyənin strateji coğrafiyasından istifadə etmək məsələsinin ortaya qoyulduğunu bildirib. Parris xətalı siyasətdə ikinci sırada yeri Vaşinqtonun "Türkiyənin maraqlarına qarşı laqeydliyinə" verib. Türklərin Körfəz Savaşında olduğu kimi böyük bir bədəl ödəcəyi əndişəsiylə İraqa hücuma qarşı çıxdığını və 2003-2007-ci illərdə baş verənlər bu mövqenin haqsız olmadığını ifadə edən Mark Parris problemli ölkələri təcrid etmə yönündə Vaşinqtondan gələn təzyiqlərin Ankarada rahatsızlıq yaratdığını yazıb. Enerji də daxil olmaqla Rusiyanın Türkiyənin ən böyük ticarət ortağına çevrildiyini vurğulayan diplomat bildirib: "Qara dənizin təhlükəsizliyi, strateji enerji nəqliyyatından 2008-ci il Gürcüstan böhranınadək bir sıra məsəllərin necə həll olunmasıyla bağlı Türkiyə və ABŞ-ın yanaşmalarında boşluqlar yaranıb. Bəzi amerikalı müşahidəçilər regional məsələlərdəki fərqlilikləri AKP-nin ölkəni Qərb, ABŞ və İsrail ilə ənənəvi əlaqələrdən uzaqlaşdırmaq niyyətinin sübutu saydılar. Əslində bir çox məsələdə Türkiyənin dünyəvi müxalifət partiyaları ABŞ əleyhinə AKP-dən daha kəskin mövqedə durdular. Vaşinqtonun yalnız ehtiyacı olanda Türkiyəyə yönəlməsi, onun türklərin maraqlarını nəzərə almaması görüntüsü yaradıb. Buna görə də 2003-cü ildən bəri rəy sorğularında ABŞ Türkiyənin təhlükəsizliyini təhdid edən ölkələr arasında birinci sırada yer alıb". Terrorçu PKK-ya qarşı ABŞ-ın hərbi əməliyyata əl atmamasını xətalar sırasında sayan Parris bunun səbəblərinin Vaşinqtondakı bürokratik çıxılmazlıqdan, İraqda diqqətin yayılmasından qaynaqlandığını açıqlayıb. ABŞ-ın PKK-ya qarşı hərəkətə keçməməsinin Türkiyədə "Amerika siyasətinin bir nümunəsi" sayıldığı, 2007-ci ilin sonundan etibarən "ABŞ-ın müstəqil "Kürdüstan" dövləti yaratmaq üçün Türkiyəni parçalamağa çalışmasına inanıldığını" önə sürüb. PKK məsələsində Buş hakimiyyətinin Ankaranın yardım çağırışlarına cavab vermək tərzinin həm türk ictimai rəyində, həmə də rəsmi şəxslərin arasında Birləşmiş Ştatların dəyərini azaltdığını qeyd edib. Buş ilə baş nazir Rəcəb Tayyib Ərdoğanın 2007-ci ilin noyabrında Ağ evdə görüşməsindən sonra "əməliyyata başlamağa imkan verən kəşfiyyat məlumatlarının təqdim olunmasının" razılaşdırılması ilə "bir qatar qəzasını" önlədiyini, amma bunun ABŞ-ın dostluğu və güvənilməsi məsələsində şübhələri yox etməyə yetərli olmadığın vurğulayıb. Buş hakimiyyətinin enerji təhlükəsizliyi məsələsində zəif liderlik yürütdüyünü yazan Mark Parris meydanın Rusiyaya buraxıldığını iddia edib. Diplomatın fikrincə, Buşun xarici siyasət qrupları AKP haqqında nə düşündüklərini tam ortaya qoya bilməyiblər, "lazım gələndə partiya rəhbərləriylə yaxınlaşma, lazım gəldikdə məsafəli davranış sərgiləyiblər: "Kamalçılar Vaşinqtonun AKP-dən istifadə edərək Türkiyədə bir islam cümhuriyyəti qurmağa çalışdığına inanıblar. AKP tərəfdarları isə Buş hakimiyyətinin İranda sərbəst fəaliyyət göstərmək üçün türk ordusu ilə işbirliyinə girərək partiyanı hakimiyyətdən uzaqlaşdırmağa çalışmasından şübhələniblər". Mark Parris Buş hakimiyyətinin bəzi addımlarını doğru sayıb. Onun sözlərinə görə, 2001-ci ildə ABŞ-ın dəstəyi olmasaydı, BVF və Dünya Bankının iqtisadi paketi reallaşmazdı və Türkiyə iqtisadiyyatı zəifləyərdi. Bu iqtisadi paketin Türk iqtisadiyaatının toparlanmasında təməl rol oynadığını vurğulayan Parris bildirib: "Ağ ev erməni lobbisinin cəhdlərinə baxmayaraq, "erməni layihəsi"nin Konqresdən keçirmədi. Türkiyənin Avrolpa Birliyinə üzvlüyünü dəstəklədi. ABŞ xarici işlər naziri Kondoliza Rays Türkiyə liderləriylə qurduğu möhkəm əlaqələr xüsusi təşəkkürə layiqdir. Çünki bunun sayəsində münasibətlərdə ikili çatlardan qaçmaq mümkün oldu". Türkiyə-ABş münasibətlərinin hələ "ortaq dəyərlər və maraqlara söykənən" olaraq qiymətləndirmənin keçərli olub-olmaması sualına cavab axtaran "Brookings Enstitüsü" adlı araşdırma mərkəzinin nümayəndəsi yazıb: "Ən azı strateji səviyyədə maraqlar baxımından, bəli". Rays və xarici işlər naziri Abdulla Gülün imzaladığı "Ortaq bəyannamə"yə diqqət yetirən Parrisin fikrincə, "bu sənəd ikili gərginlikdən sonra hələ ortaq maraqların olduğunu ortaya qoydu". Keçmiş səfir PKK terroru, Türkiyə-Suriya münasibətləri, "Həmas", İran məsələsində ABŞ-ın siyasəti ilə "əməliyyat səviyyəsində fərqliliklərdən" dolayı, Ankaranın təkbaşına hərəkət etməsinin gücləndiyini söyləyib. İran prezidenti Mahmud Əhmədinejadın Türkiyəyə səfəri, Suriya-İsrail danışıqlarında vasitəçilik, Rusiyanın Gürcüstana hücumuna verilən təpki kimi məsələlərdə Türkiyə ilə ABŞ-ın siyasətlərində fərqli "nüansların" olduğunu irəli sürüb: "ABŞ-ın kənarlaşdran Qafqaz Sabitlik və Əməkdaşlıq Palatforması, ABŞ gəmilərinin Qara dənizə tranzit keçişi zamanı gərginlik, Ermənistan ilə yeni bir mərhələnin başladılması bunların arasındadır. Erməni məsələsindən başqa, digər məsələlərdə Buş hökuməti ilə müzakirə aparıldığı görünmür. Beləcə, Buş hakimiyyətinin Türkiyə-ABŞ münasibətlərində ironik, amma bəlkə də ən yaraşan mirası- özünə güvənən, aktiv bir Türkiyə diplomatiyasını cəsarətləndirməsi oldu. Bu da ABŞ-ın bölgədəki maraqlarına təhdid edən bir məsələ deyil". İraq müharibəsi, Əbu-Qarib skandalı, çuval olayı, Buşun "öncədən vurma" savaş doktrinası, terrorçu PKK-ya qarşı illərlə sürən hərəkətsizlik kimi faktorlarla Türkiyədə ABŞ-a rəğbətin tək rəqəmlərə düşürdüyünü işarə edən Parris ABŞ rəhbərliyində də ortaq dəyərlərə yanaşmada bir erroziya baş verdiyini açıqlayıb: "Türkiyənin aktiv xarici siyasətini bəzi müşahidəçilər ABŞ maraqlarına qarşı yönəldiyini düşünüb, bəziləri isə AKP-ni "Taliban", "Əl Qaidə" ilə bir sırada "islamofaşist" olaraq olaraq dəyərləndirib". Parris "İfadə azadlığına yönəlik məhdudlaşdırmalar, Nobel mükafatçısı Orxan Pamukun məhkəməyə verilməsi, xristian və digər azlıqlara qarşı ayrı-seçkiliyin davam etməsi, 2007 və 2008-ci illərdə AKP-nin əlini-ayağını bağlamaq cəhdləri, Türkiyənin yeni əsrdə Qərb demokratiyasını paylaşıb-paylaşmadığı sualların səbəb olub"-deyə yazıb. Anayasa Məhkəməsinin, AKP-nin qapadılması ilə bağlı davadakı qərarını "səkən güllə" kimi qiymətləndirən Mark Parris vurğulayıb ki, Qərbdə yaranan, Türkiyədə "bacarıqsız demokratiya" olması ilə bağlı fikirlərə qarşı durmaq çətin olacaq: "Amma bu Ankara-Vaşinqton əlaqələrinin pozulacağı demək deyil. Ancaq hər iki dövlətin ortaq dəyərlərə söykəndiklərini söyləmək çətin olacaq. Pakistanda olduğu kimi strateji işbirliyinə yönəlik rasionallıq dəyərlərdən maraqlara dönəcək. Lakin dəyərlərdəki boşluğun gələcəkdə doldurulması üçün səbəb var. Anayasa Məhkəməsinin AKP-ni qapatmama qərarı Türkiyə demokratiyasının işlədiyinin təsdiqlədi". Qeyd edək ki, 4 noyabr seçkilərində ABŞ prezidenti Demokrat Partiyasının namizədi Barak Obama seçilərsə, Mark Parrisin yeni hökumətdə daha təsirli rol oynaya biləcəyi gözlənilir.