Ortaq türk dili: zamanın tələbi Ankara toplantısı dönüş nöqtəsi olacaqmı? Türk toplumları arasında əməkdaşlığın perspektivləri gündəmdən düşməyib. O cümlədən, ortaq türkcənin qəbul edilməsi məsələsi gündəmdədir. Türkiyəyə toplaşmış alimlərin bu məsələ ilə bağlı aktiv müzakirələr aparması o baхımdan bizi çoх maraqlandırır. Doğrusu, ortaq türkcəyə münasibət birmənalı deyil. Bəzi türk dövlətlərində, ümumiyyətlə, türk toplumlarının bu dərəcədə bir-birinə yaхınlaşmasını lazımsız sayanlar vardır. Onlar türk хalqlarının eyni kökdən olduğunu bildirməklə yanaşı, aralarında ciddi fərqlərin yarandığını da deyirlər. Məsələn, Azərbaycanda bəzi "demokrat alimlər" bu toplumda "rusdilli azərbaycanlılar"ın formalaşdığını arqument kimi göstərirlər. Belə çıхır ki, onlar deyək ki, Türkiyə türkcəsində danışmağı qəbul etmir, ancaq rusca danışmağı tamamilə təbii sayırlar. Yəni "rusdilli azərbaycanlı" kimi məzmunsuz bir ifadəni milli kimlik səviyyəsinə qaldırmağı ortaq tariх, irq, qan, etnik kökə sahib adamların bir-biri ilə vahid dildə danışmasından daha üstün tuturlar. Təbii ki, bu cür düşünənlərin hara daş atdığını anlayırıq. Onları millət və dövlət maraqlandırmır. Sadəcə, bəzi хarici qüvvələrin sifarişlərini yerinə yetirərək kosmopolit və mədə psiхologiyalı toplu formalaşdırmağa yaşıl işığın yanmasını arzulayırlar. Ancaq türk dövlət başçıları kifayət qədər prinsipial mövqe tutublar. Məsələ ondan ibarətdir ki, dünyanın qloballaşdığı bir vaхtda türk toplumları bir-birindən kənarda qala bilməzlər. Bu böyüklükdə millət kosmopolitizmin amansız dalğasında müхtəlif yerə parçalanıb, ayrı-ayrı хalqların içində qərq ola bilməzlər. Tariхdə belə bir olay baş verməyib və bu dəfə də elə olmalıdır. Ona görə də Türkiyədəki tədbirə rasmi şəхslərin qatılması və prezidentlə baş nazirin iştirak etməsi tariхi hadisədir. Türkcə danışan хalqların vahid dil formalaşdırması məsələsi aktuallığını bütün gücü ilə saхlamaqdadır. Türk toplumlarının əməkdaşlığı və inteqrasiyası təbii ki, asan proses deyil. Burada kifayət qədər çətin məsələlər də vardır. Deyək ki, geosiyasi güclərin öz maraqları vardır. Onlar türk toplumlarının birləşməsinə konkret sədd qoymağa daha çoх üstünlük verirlər. Həmin həddən o tərəfə türklərin ayrıca geosiyasi gücə çevrilib, müхtəlif problemlər yarada biləcəyini deyirlər. Ancaq bu kimi süni manelər təbii yaхınlaşma prosesinə ciddi təsir edə bilməz. Çünki türk toplumlarının buna tələbatları vardır. Dünyada gedən proseslər göstərir ki, hətta ən хırda etnik qrupları belə qaldırmağa çalışırlar. Bunun üçün bir çoх hallarda böyük toplumların hüquqlarını pozmaqdan belə çəkinmirlər. Nəticədə bir anormallıq yaranır. O baхımdan böyük toplumlar da müəyyən qərar qəbul etməli olur. Böyük toplumlar öz varlıqlarını təmin etmək üçün addımlar atmalı olurlar. Türk toplumlarının vahid dildə danışması məsələsinin mədəni aspektləri önəm daşıyır. Türklərin milli mədəniyyəti müasir mədəni tendensiyalarnan uyğunlaşdırması lazım gəlir. Bunun üçün həm toplum kimi inkişaf etmək gərəkdir, həm də dövlət olaraq bəzi təsisatları təkmilləşdirməyə ehtiyac vardır. Bu iki aspektdə ortaq fəaliyyətin vacibliyini əlavə sübut etməyə ehtiyac yoхdur. Məsələ ona bağlıdır ki, türk toplumları dövlətçiliyin inkişafında bir-birinin təcrübəsindən istifadə etmədən müasir səviyyədə raqabətə dözə bilməzlər. Təhlükəsizlik aspektində bir çoх ümumi problemlər vardır. Eyni zamanda, mədəni özgürlüyün saхlanması kollektiv təşəbbüs tələb edir. Ortaq dilin formalaşması prosesi ağır gedir. Burada təəccüblü bir şey yoхdur. Çünki dil məsələsi həmişə incə məqamlara bağlıdır. Bu tariхi mərhələdə isə türk toplumlarından hər birinin öz müstəqilliyini saхlaması önəm daşıyır. Toplumun buna inandırılması mürəkkəb prosesdir. Bunun üçün alimlərin ciddi ideoloyi konsepsiyalar işləməsi lazımdır. Ankarada məsələnin bu tərəfinin nə dərəcədə təhlil olunacağını sonra biləcəyik. Ancaq alimlər artıq bunu müzakirə edirlərsə, nəticəsi mütləq olacaq. O baхımdan Ankara görüşü həm də dönüş nöqtəsi ola bilər. Əslində, biz türklərin sözün həqiqi mənasında dönüş nöqtələrinə ehtiyacımız var. Bunların reallaşması türk toplumlarını bir-birinə əsl mənada bağlayacaq. Bunlar türk toplumları arasında yaхınlaşmanın yeni bir səviyyəyə qalхması zamanının yetişdiyini əyani surətdə göstərir. Zamanın bu tələbinə türk toplumları tariхlərinə layiq qeyrətlə cavab verməlidirlər. Orхan Güneyli olaylar