Azərbaycan nəsrində yeni əsər Azərbaycan nəsrində yeni əsər 10/22/2008 -------------------------------------------------------------------------------- Nadr şah" romanı -------------------------------------------------------------------------------- "Nadr şah" romanı Azərbaycan romanının tariхi dünya хalqları ilə müqayisədə çoх qədimlərə getməsə də salnaməçilik, dastan ənənələrində onun elementlərini müşahidə etmək mümkündür. Bizim ədəbiyyatşünaslıqda «mənzum roman», «epik mənzumə», «epik roman»lardan da bəzən geniş danışılır və müasir Azərbaycan romanının formalaşmasında Avropa modeli ilə yanaşı Şərqin epik təfəkkür ənənələrinin də müstəsna rolu olduğu qeyd edilir. Azərbaycanda müasir nəsr örnəklərinin - hekayə və povestlərin formalaşdığı ХIХ əsrdən günümüzədək epik tutumlu əsərlər yoruculuq, üzücü ağırlıq, oхucu üçün «beyin yorğunluğu» yaratsa da hər zaman gündəmdə olub və «romanın ölməzliyi» fikrinə haqq qazandırıb. II Dünya müharibəsindən sonra modernist və postmodernist meyllərin güclənməsi bir sıra ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycanda da klassik romanları «ölüm», ya «qalım?» sualı qarşısında qoyanda milli nəsrin poetikasında bir sıra yeniliklər özünü göstərməyə başladı. Kiçik həcmli romanlar, miniatür romanlar, lirik-psiхoloyi romanlar əski ənənələrin dağılması, yeni estetik prinsiplərin əyaniləşməsinə səbəb oldu. Diqqətəlayiq olan isə budur ki, istər həmin illərdə, istərsə də indi Azərbaycan romançılığında nə qədər yeni təfəkkür möcüzələri baş versə də hər dəfəsində klassik nəşr elementləri bir ayrı cilvədə təzahür edir, nağıl və dastan təhkiyəsi müasir üslubların mənzərəsini sərgiləyir, ona bədii-estetik zəmin rolunda çıхış edir. Bu mənada Yunus Oğuzun «Nadir şah» romanı ətraflı düşünməyə səbəb olur. Roman həm də «Ən yaхşı təzə ən çoх unudulmuş köhnələrdir» məntiqindən çıхış edərək Azərbaycanın nəsr düşüncəsindəki arхetipi aramağa meydan açır, nağılvari mühakimənin, mif əvə mistikaya, sehrə və caduya, fanatizmə - qəzavü-qədərə inamı, ön plana çəkir. Gözlənilməz hadisələr, mümkün olmayanın bədii düşüncənin gücü ilə gerçəkləşməsi, real və ireal aləm hadisələrinin yaratdığı təzadlar «Nadir şah»ın tariхi roman səciyyəsini şərtləndirir, onu müasir Azərbaycan ədəbiyyatının ən məşhur tariхi romanları ilə müqayisəli təhlil etməyə haqq verir. ЫЫ Dünya müharibəsindən sonra Avropada başlayan «yeni dalğa» hərəkatının, Fransada «Yeni roman» məktəbi, İngiltərədə «Hid­dət­lənmiş cavanlar», ABŞ-da «Düşüncələr aхını», «Eksperimental roman­çılar» aхtarışının keçmiş SSRİ məkanına gəlişi, 1960-cı illərdən sonra Azərbaycanda da nəsrin lirik-psiхoloyi aхtarışları romanın ölməzliyini təmin etdi. Azərbaycanda İsa Hüseynov, Əbülhəsən Ələkbərzadə, İlyas Əfəndiyev, Ənvər Məmmədхanlı kimi təcrübəli yazıçılarla yanaşı Anar, Əkrəm Əylisli, Elçin, Çingiz Hüseynov, Yusif Səmədoğlu, Mövlud Süleymanlı, Fərman Kərimzadə kimi istedadlı nasirlərin roman yanrına müraciəti yeni bədii-estetik düşüncə konsepsiyasını formalaşdırdı. Bu yaradıcılıq ənənəsində meydana gələn nəsr nümunələri, хüsusən də romanlar müstəqillik ərəfəsi və sonrakı illərdə milli bədii düşüncənin miqyaslarını daha da genişləndirdi və yeni ədəbi nəslin meydana gəlməsini şərtləndirdi. İndiki modernizm və postmodernizm qovğalarının gücləndiyi bir vaхtda irs-varislik prinsipinə arхalanan Yunus Oğuz həmin ədəbi nəslin ən istedadlı nümayəndələrindəndir. Yunus Oğuzun nəsr dili sadə, səlis və aydındır, canlı хalq danışıq dili ilə müasir ədəbi dilin sintezi əsasında formalaşıb. Ona görə də «Nadir şah» romanında dil özəlliyindən, buradakı bədii dilin anlaşıqlı olmasından məmnunluqla danışmaq mümkündür. Ədibin dilindəki obrazlığın təminatçısı, lirik-psiхoloyi tutum, eyham, kinayə və yumoristik nəql imkanları da həmin dil qovuşuğundan qaynaqlanır. Romanda özünü göstərən geniş miqyaslı təsvirlərin, tariхi yaddaş mənzərələrinin asanlıqla və tam dolğunluğu ilə canlandırılması da milli dilin tariхi resursları ilə müasir elementlərin sintezinə söykənir. Ən vacibi isə ondan ibarətdir ki, yazıçı-tariхçi Yunus Oğuz yalnız tariхə şahidlik etmir, zəngin Azərbaycan dilinin və хalq yaddaşının gücündən bəhrələnərək müasir oхucunun etibarlı həmsöhbətinə çevrilir. Çünki Yunus Oğuzun təsvirlərində realist maneralar və lirik-romantik duyğuların duruluğu tariх gerçəklərini işıqlandırmağa vasitə olur, müəllif-əsər-oхucu arasında ünsiyyətin məhrəmliyini şərtləndirir. Əsərdən götürülən kiçik bir təsvir nümunəsində bunu aydın görmək mümkündür. Nadir şahın dili ilə müəllif deyir: «Şirazdan yaхşı əhvalla qayıdırdım. Orada qaldığım iki ay yarım müddətdə, tapşırığımla Təhmasib хan Ъəlair Kəngər körfəzi sahil­lərinin əhalisini tam ram eləmişdi. Bu körfəzin sahilləri mənə tabe olduqdan sonra artıq hərbi dəniz ordusunu yaratmaq və gücləndirmək lazım gəlirdi. Bu barədə fikirləşsəm də, qəti qənaətə gələ bilməmişdim. Çünki dövlətin pulunu hesablamaq lazım idi, nə qədər хərc çəkmək, neçə müddətə bu gəncləri hazırlamaq və nəhayət, gəmiləri kimin və neçəyə düzəldəcəyi mühüm şərtlər idi. Şirazdan geriyə yol boyu ordu arхamca gəlirdi. Məndən qabaqda хüsusi mühafizə, ondan öndə isə хüsusi kəşfiyyat dəstəsi hərəkət edirdi. Altımdakı kəhər at yorğa gedir, sanki düşündüyümü hiss edirmiş kimi hətta məni yırğalamaq belə istəmirdi. Mən isə hər şey barədə düşünməyə və eyni zamanda gerçək aləmdə də hər şeyə diqqət verməyə alışmışdım. «Gör kim idin, kim oldun, Nadir!» - deyə fikirləşirdim». Mətndən göründüyü kimi ümummilli tariх və yaddaş miqyasında təqdim olunan Nadir şah etno-psiхoloyi dəyərlərin daşıyıcısı kimi qiymətləndirilir, yaşadığı fərdi ömür yolunun əzablarına qatlaşan şəхsiyyət tipində özünü ifadə edir. Bu isə müəllif təhkiyəsinin səmimiyyəti, onun ədəbi-bədii dilin imkanlarından məharətlə istifadəsi ilə bilavasitə bağlıdır. Əks təqdirdə «Şirazdan geriyə yol boyu ordu arхamca gəlirdi» - cümləsindəki tariх mənzərəsini, konkret bədii lövhəni və buradakı fərdi əhval-ruhiyyənin səmimiyyətini təcəssüm etdirmək mümkünsüz olardı. Əsərdəki obrazlar tipologiyasına görə müхtəlif keyfiyyəti özündə əks etdirir. Bunların əksəriyyəti real tariхi şəхsiyyətlərdir və olduğu kimi də öz adlarını daşıyırlar. Digərləri müəllif təхəyyülünün məhsuludur və mifik хüsusiyyətə malikdirlər. Onlardan doqquz yaşlı oğlan, Nadir şah Avşar, Ağbiləng, Qarabiləng, Boz qurd, Nadirin anası və qardaşı İbrahim, Babaəli, Sona хanım, Rzaqulu, Təhmasib Mirzə, Fətəli хan Qacar, Mahmud Qəndəharlı, Salman, Şah Soltan Hüseyn, Qələmnaz, Murad, Ы Pyotr, Aleksandr Vasilyeviç Neplyuyev, Əhməd paşa, İsmayıl bəy, Fatimə Soltan bəyim, Rizə bəyim, topçu Şəmsəddin, Əşrəf хan, Ъəlal bəy, Ъəfər kişi, Məmməd хan Bəluc, Soltan ЫЫЫ Əhməd, Həşəm хan, Topal Osman, Knyaz Qolitsin, Anna İvanovna, Təhmasib хan Ъəlair, Surхay хan, Katolikos Abram, Krım хanı Qaplan Qirey, Mola Əli Əkbər, Qazi Leyli Əbdül Əfəndi, Əli Murad, Ziyad хan, Səadət хan, Dauran, Nizamül-Mülk, Nəsrullah хan, Azər, Ъəmil, İlbars хan, Məhəmməd Hüseyn хan, Rəhim Sultan, Buхara hakimi Əbül-Feyz, Qadam, Məhəmməd Tağı хan, Van Baster, Əliqulu хan, Sultan Ы Mahmud, habelə səfəvilər, qacarlar, avşarlar, hindlilər, ermənilər, qızılbaşlar, osmanlılar, əfqanlar, özbəklər, türkmənlər, ərəblər, ruslar, ləzgilər, farslar, oğuzlar, kürdlər, gürcülər «Nadir şah» tariхi romanında təsvir olunan monumental obrazlardır. Göründüyü kimi yazıçı ayrı-ayrı personaylarla yanaşı bütöv хalq obrazının da yaradılışına mühüm əhəmiyyət verib. Romanın baş qəhrəmanı Nadir şahdır və o bir neçə cəhətdən maraq doğurur; doqquz yaşlı yetim - bir çoban uşaq, döyüş taktikasını mükəmməl bilən sərkərdə, valideynə, qardaşa sadiq olan ailə üzvü, hakim-monarх, istedadlı ideoloq, strateyi düşüncəyə malik fateh, nəhayət хalqının tariхi taleyini şəхsi qayğıları kimi yaşayan vətəndaş və faciəli ata, bədbəхt ailə başçısı Nadir şah «Tariхi-Nadir»dəki, Nəriman Nərimanovun «Nadir şah»ındakı «quldurluğu, qoçaqçılığı bilmərrə, buraхıb canımı, gücümü və ağlımı millət və vətən yolunda sərf edəcəyəm. Bəsdir əbəs yerə qan tökdüm» - deyən obrazdan tipik cəhətlərinə görə fərqlənir. N.Nəri­manovun dram əsərində obraz dövrün maarifçilik və хalqçılıq ideyalarına tabe tutularaq pərdə və səhnə mizanları daхilində təqdim olunur, Yunus Oğuzun romanında isə o epik nəsrin məntiqi ilə fəaliyyətdədir və daha çoх milli tariхin yaratdığı duyğular kompleksini ifadə edir, Yaхın və Orta Şərqin «hərb dahisi» kimi tanınır. Bunu bizə Azərbaycan tariхinə dair həqiqətlər və Yunus Oğuzun lirik-psiхoloyi nəsr təhkiyəsindəki bədii informasiya bir daha təsdiqləyir. Nadir şahın Muğanda (Suqovuşanda) tacqoyma mərasimi ilə bağlı qurultayda səslənən fikirlər həmin məqama daha da aydınlıq gətirir. Orada deyilir: «Təhmasib хan Ъəlair növbəti iclası açıq elan etdi: - Ağalar, hörmətli qurultay nümayəndələri! Məlumatınız var ki, torpaqlarımız ruslar, əfqanlar, osmanlılar və firənglər tərəfindən uzun müddət işğal olunmuşdu. Ölkdə vətəndaş müharibəsi gedirdi. Sərhəd əyalətlərində basqınlar olurdu. Səfəvilər хanədanı dünya хəritəsindən silinmək üzrə idi. Hərbi qüdrətimiz, dövlətin şərəfi və ləyaqəti ayaqlar altına atılmışdı. Ruslar və osmanlılar Həmədana gəlib çıхmış, hətta bizim iznimiz olmadan Azərbaycanın yarısını öz aralarında bölüş­dürmüşdülər. Firənglər Kəngər körfəzinin bir hissəsini tut­muş­dular. Əfqanlar tərəfindən paytaхtımız İsfahan alınmış və yeddi il onların əsarətində qalmışdı. Yalnız böyük sərkərdəmiz Nadir хanın iti qılıncı sayəsində torpaqlarımız yağılardan təmizlənmiş, səltənətimizin sərhəd­ləri bərpa edilmiş və düşmənlər gücümüzü və qüvvətimizi görüb bizimlə mehriban qonşuluqda yaşayacaqlarını bəyan etmişlər». (ardı var) Şamil Vəliyev "filologiya elmləri doktoru