Tərəqqi üçün hansı toplum modeli seçilməlidir? Babək Azəri hüquqçu Vətənpərvər qüvvələr kütləyə müəyyən etməlidirlər ki, hansı toplum modelini gerçəkləşdirmək üçün çaba göstərirlər. Çünki dünyada müxtəlif insan icmaları var və bu icmalar mahiyyət baxımından bir - birindən ciddi fərqlənirlər. Misal üçün, mədəni toplum, informasiya toplumu, şəriət ya müqəddəs toplum, sosialist toplumu və s. Əgər gülünc də olsa, amma həqiqətdir ki, İranda bir sıra şahpərəstlər İranda şahların şahı toplumu yaratmaq istəyirlər. Onlar qeyri - fars millətləri tayfa hesab eləyib və bildirirlər ki, qeyri - fars tayfalar hərəsi bir şah seçib və sonda bu şahlar hamısı milliyyəti fars olan şahlar şahına tabe olmalıdırlar. Elə bu səbəblərə görə, çox böyük əhəmiyyəti var ki, müəyyən olunmalıdır söylənən fikir hansı toplum modelində gərçəkləşə bilər. Misal üçün, İranın islam inqilabından qabaq, dinçi rəhbərlər, o cümlədən, Ayətulla Xomeyni kütləni inqilaba dəvət edib, azadlıq vədəsi verirdi. Onlar vəd verən azadlıq mədəni ictimaiyyətdə olan azadlıq deyildi, əslində şəriət ya müqəddəs toplumun çərçivəsində həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan bir azadlıq idi. Elə bu misal göstərir ki, toplum modeli siyasi araşdırmalarda nə qədər rol oynayır. Misal üçün, şəriət toplumunda azadlıq sayılan rəftar norması mədəni ictimaiyyətdə totalitarizm hesab oluna bilər. Qeyd etdiyimiz İranın şəriət toplumunda siyasi islam ideologiyasının üsulları ictimaiyyətin idarəsində mütləq həqiqət kimi dəyərləndirilib ondan istifadə olunur. Bu üsullara müxalif olan münafiq, yəni müsəlmanların arasına ixtilaf salan, allahla müharibə aparan mürtəd, kafir və s. adlanırlar. Və onlar dahşətli formada cəzalanırlar. Amma əksinə, mədəni ictimaiyyətdə bir müəyyən siyasi ideologiyanın üsulları mütləq həqiqət sayılmır. Hər sahədə müxalif fikir daşımaq hər insanın təbii və ən ibtidai haqqı sayılır. Ancaq bir fikri həyata keçirmək əgər başqalarına maddi və mənəvi xəsarət vurarsa, o zaman siyasi cinayət sayılır. Mədəni toplum Mədəni toplumlar siyasi - demokratik sistemlərlə tanınırlar. Demokratiya - siyasi, ideoloji deyil, əslində demokratiya bir sira hüquq üsullarıdır ki, onların əsasında demokratik qayda - qanunlar yaranır və bu demokratik qayda - qanunların çərçivəsində müxtəlif siyasi ideologiyalarla inananlar bərabərhüquqlu fəaliyyət göstərirlər. Hər hansı bir siyasi ideologiyanın qələbəsi ancaq sərbəst seçimlərlə və kütlənin himayəti ilə mümkün olur. Bildiyiniz kimi, bir ictimaiyyətin idarəsi mürəkkəb prosesdir. Onun iqtisadi - siyasi və mədəni cəhətləri var. Elə ona görə, demokratiya elm və texnologiyadan faydalanır. Misal üçün, iqtisad, siyasət, hüquq, sosioloji, psixoloji elmləri və s. Bu səbəbə görə, bir mədəni toplumda zaman keçdikcə yeni məlumat köhnə məlumatın yerin alır. İctimaiyyət tədrici halda siyasi, mədəni və iqtisadi baxımdan yeniləşir. Elə bu yeniləşmə prosesi səbəb olub mədəni toplum mahiyyət baxımından dəyişib və informasiya ictimaiyyətinə çevrilə. İnformasiya ictimaiyyəti İnformasiya ictimaiyyəti çoc cəhətdən mədəni ictimaiyyətdən fərqlənir. Mən ancaq iki önəmli cəhətə işarə edirəm: 1. Bioloji beynin elektroniki beyinlə birləşməsi 2. İdeologiyaların ölümü Son zamanlar alimlər müvəffəq olublar bəzi əlil adamlara süni qol və ya qıç düzəldilər ki, beyindən eliktiriki siqnalları alıb, təbii qol - qıç kimi əməl edirlər. Bəzi xəstəliklər var ki, yavaş - yavaş nerv kanallarını yeyib və aradan aparırlar. Bu da səbəb olur beyinin bədənlə əlaqəsi kəsilir. Nəhayət, xəstə yüz faiz iflic olur və öz bədənində məhbus sayılır. Belə ki, bu xəstəliyin nəticəsi olaraq, o, bir kəlmə deyə bilmir və bir balaca işarə etməyə belə qadir olmur. Alimlər müvəffəq olublar bu növ bəzi iflic adamların başına elektrotlar bağlayıb və onlar beyin dalğaları ilə bilgisayarda sadə mesajları yazmağa nail olublar. Bu təcrübələr bioloji beyinin elektroniki beyinlə birləşməsinə bir real prespektiv açır. Bəzi alimlərin nəzərinə görə, yaxın gələcəkdə bir balaca siqnal göndərən aparatı paltarımıza bağlayıb və beynimizin dalğaları ilə qapını açıb, işiğı söndürüb ya elektron poçta göndərib, ya hətta internet vasitəsi ilə başqa adamlarla fikir mübadiləsi aparacağıq. Hətta beynimizin dalğaları ilə bilgisayarla eyni zamanda onlarla işi görməyə müvəffəq olacağıq. Bu misallardan belə bir nəticə almaq olar ki, bioloji beyinlə elektroniki beyinin birləşməsi elmi tərəqqinin sürətin ağlagəlməz dərəcədə artıracaq və elmi baxımdan insan bir yerə çatacaq ki, bu gün onu röyamızda da təsəvvür edə bilmərik. Birinci dəfə Amerikalı sosioloq Daniel Bell "İdeolojinin ölümü" adında kitab yazıb və bu iddianı ortaya çəkib ki, mədəni ictimaiyyətlərin informasiya ictimaiyyətlərinə çevrilməsi ideolojilərin ömrünə son qoyacaq. Çünki mədəni ictimaiyyətdə əlaqə texnikasında nöqsan olduğuna xatir, insanlar məcburdurlar siaysi təmsilçi seçələr. Çünki onlara nə həqiqi dünyada, nə də virtual dünyada yığışıb müzakirə aparmaq və qərara gəlmək mümkün deyildi. Elə bu səbəbə xatir mədəni ictimaiyyətdə təmsilçilik sistemi demokratiyaya pərçimlənir. Və insanlar məcburdular parlamentə millət vəkili, ya başqa hökümət dairələrinə təmsilçi seçməklə onlar öz mədəni, siyasi və iqtisadi həqəflərinə yetişələr. Amma informasiya ictimaiyyətində bu cür təmsilçilərə ehtiyac yoxdur. Çünki insanlar həqiqi dünyada da mümkün olmasa da, əlaqə texnikası bu imkanı yaradıb ki, virtual dünyada bir yerə yığışıb, özləri təmsilçisiz siyasi, iqtisadi və mədəni qərarlar alalar. Əlbəttə, bu çox ağır bir bəhsdir və mən təklif verirəm oxucular informasiya ya sənətdən üstün ictimaiyyəti yaxşı başa düşmək üçün Amerikalı sosioloq Alvin Tofflerin kitabların oxuyalar. Şəriət ya müqəddəs toplum Şəriət toplumunda hakimiyyətə ilahi məna verilir və hakimiyyətdə olan adamlar çalışırlar özlərin müqəddəs şəxslər kimi təqdim edələr. Ayətullah Xomeyni İranda inqilabdan sonra özün İmam Zamanın varisi hesab edirdi. İranın indiki hakimiyyəti, yəni Əhməd Nijatın başda olduğu hakimiyyət İmam Zamanın zühur hakimiyyəti adlanır. Talibanlar Əfqanıstanda hakimiyyətdə olanda onların dini rəhbərləri Molla Ömər iddia edirdi ki, Əfqanıstanı edarə etmək üçün Həzrəti Məhəmməddən məsləhət alır. Müqəddəs toplumda dini ehkam mütləq həqiqət kimi göstərilir və ictimaiyyətin idarəsində yeganə qaynaq sayılır. Bu üsulları sual altına aparıb və onlara şübhə ilə baxmaq böyük günah sayılır və günahkar gərək ki, cəzalansın. Elə bu səbəbə görə, ümumi halda müxtəlif sahələrdə islahat mümkün deyil. Əgər istisna halında mümükün olsa, çox uzun və mürəkkəb bir proses keçirməlidir. Misal üçün hal hazırda İran yeganə ölkədir ki, uşaqlara edam hökmü verir. Təqribən 4 il bundan qabaq məhkəmə orqanlarının rəisi Ayətullah Şahrudi yazılı formada fərman verdi ki, məhkəmə orqanları 18 yaşından aşağı olan şəxslərə edam hökmünün yerinə, ömrüboyu həbs verələr. Amma buna baxmayaraq, keçən son 4 ildə 18 yaşından aşağı olanlara həm edam hökmü verilir və həm də bu hökümlər icra olunur. Bir neçə gün bundan əvvəl İranın Baş Prokurolunun müavini bildirib ki, məhkəmələrə yazılı formada fərman verilib, 18 yaşından aşağı olanlara edam hökmü verilməsin. Belə nəzərə gəlir bu fərman da əvvəlki fərmanlar kimi həyata keçirilməsi mümkün deyil. Çünki məhkəmələr qanun əsasında hərəkət edirlər və İranın cəza qanunlarında qız 13 yaşından və oğlan 15 yaşından yetkin hesab olunurlar. Yəni onları hətta edamla da cəzalandırmaq olar. Əgər istəyirlər uşaqların edamının qabağın alalar, onda indiki hakimiyyət gərək İranın Məclisinə bu haqda layihə təqdim edə və İran Məclisində bu layihə təsdiqlənməklə bir yeni qanun yarana ki, uşaqların edamına son qoyur. Burdan belə bir sual qabağa gəlir: Nə səbəbə bu iş həyata keçmir? Səbəbi aydındır! İranın təyin olunan Millət Vəkillərinin çoxunun dinə fanatik baxışları var. Bu cür layihəni təsdiqləməklə, onlar öz inamlarına qarşı çıxırlar. Əgər Məclis də bu barədə qanun təsdiqləsə, Keşikçi Şurası onu təsdiqləməyəcək. Keşikçi Şurası İranın Ana Yasasının əsasında Məclisdə təsdiq olunan layihələri rədd edə bilər. Və onların əsas vəzifəsi dini ehkamı ki, mütləq həqiqət sayırlar, onu qoruyub saxlamaqdır. Bəs burda aydın olur ki, nə üçün İranın şəriət toplumunda 29 ilin ərzində cəza sistemində bir balaca olsa da, islahat aparmağa qadir deyillər. Məlumat üçün qeyd etməliyəm, bir ictimaiyyətdə tərəqqi və inkişaf prosesi ancaq müxtəlif zəminlərdə islahat və sazişlə mümükündür. Əgər islahat və saziş dondurula, o ictimaiyyət tərəqqi əvəzinə geriyə gedər. Bəs bu hesabla heç də təccüb yeri yoxdur ki, beynəlxalq orqanların İnsan haqları ilə bağlı verdikləri heasabatlara görə, İran Ərəbistan və Talibanlar hakimiyyətdə olanda Əfqanıstanın şəriət toplumları dünyanın ən geridə qalmış ölkələri sayılırlar. Bu əhəmiyyətli nöqtəni unutmamalıyıq ki, hər ideoloji, istər dini ya qeyri - dini mahiyyət daşıya, o ideologiyada həm ifratı düşüncəli və həm də elmi düşüncəli adamlar var. Misal üçün, Avropanın ölkələrində xristian - demokrat partiyaları var. Bu partiyalar öz proqramlarında dini ehkamı mütləq həqiqət kimi göstərmirlər. Onun yerinə çalışırlar başqa partiyalar kimi statistik təcrübə, məntiq üsulu və müəyyən fakta dayanıb, kütləyə qaneedici izahat verələr. Uzağa getməyək, Türk Cümhuriyyətində hakim partiyanın əgər islam təmayüllü olsa da, şəriət toplumu yaratmaq fikrində deyil. Əksinə, çalışır mədəni ictimaiyyətin normaları əsasında fəaliyyət göstərə. Gəlin bu yerdə sosializm məfkurəsini nəzərdən keçirək. Ondanda da həm elmi və həm də ifrati düşüncələr var. Misal üçün, sosial - demokratlar sosializmi mədəni ictimaiyyətə uyğun olan bir halda həyata keçirirlər. Amma əksinə, marksist - leninçilər sosializmdə əsas bir sıra üsulları mütləq həqiqət kimi qəbul edib, sosialist toplumu və nəhayət kommunizm toplumun yaratmaq istəyirdilər. Keçmiş Sovet İttifaqı və Şərqi Avropanın bəzi ölkələrinin təcrübəsi nişan verdi ki, bu toplum bizlərə örnək ola bilməz. Nəhayət ki, onlar öz içində böhrana düşüb toplum modellərin dəyişməyə məcbur oldular. Son söz: Təbiidir, hər bir vətənpərvər ən yaxşı toplum modelin tərəqqi üçün öz vətəninə seçməlidir. Və bizim Azərbaycan üçün də tərəqqi və inkişaf modeli informasiya ictimaiyyəti ola bilər. Əlbəttə, bu aydın məsələdir ki, ona çatmaq heç də asan bir iş deyil və onun qabağında çox ciddi maneələr var. Bu maneələri tanımaq üçün mən digər yazımın linkin sizə nişan verirəm. azadtribun