Cənubi Qafqazda regional təhlükəsizlik sisteminin yaradılması ideyası ilk dəfə 1999-cu ilin aprelində Vaşinqtonda NATO-nun yubiley sammitində səsləndirildi. 2008-ci ilin avqust ayının 11-də Gürcüstanda baş vermiş hərbi-siyasi böhranın ən qızğın çağında Türkiyənin baş naziri Recep Tayyip Ərdoğan ATƏT-in prinsipləri əsasında Qafqaz sabitlik və əməkdaşlıq platformasının yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış etdi. Həmin təşəbbüs çərçivəsində Türkiyənin hökumət başçısı Moskva, Tiflis və Bakıya qısamüddətli fövri səfərlər etdi. O, həmçinin bu ideya ilə İranın prezidenti Əhmədinijadı, Türkiyənin prezidenti Abdulla Gül isə İrəvana "futbol səfəri" zamanı Ermənistan prezidenti Serj Sərkisyanı tanış etdi. Ərdoğanın təşəbbüsü müxtəlif cür, əsasən, şəkk-şübhə ilə qiymətləndirildi. Vaşinqton isə Türkiyənin Qafqaz sabitlik və əməkdaşlıq platformasının yaradılması təşəbbüsünə hətta təəccüb etdiyini bildirdi. «Biz belə düşünürdük ki, Türkiyə və ABŞ Cənubi Qafqaz (CQ) bölgəsində razılaşdırılmış siyasət aparırlar. Lakin Ankara Vaşinqtonu bu məsələ barəsində xəbərdar etmədi və tərəfdaşımızın hərəkətləri bizi həqiqətən təəccübləndirdi», - deyə ABŞ dövlət katibi müavinin köməkçisi Metyu Brayza bic-bic bildirdi. Bu layihənin «ulu babası" olan amerikalıların hazırlanan təşəbbüsdən xəbərlərinin olmaması ağlabatmazdır. Cənubi Qafqazda regional təhlükəsizlik sisteminin yaradılması ideyası ilk dəfə 1999-cu ilin aprelində Vaşinqtonda NATO-nun yubiley sammitində səsləndirildi. ABŞ-ın nümayəndələri Qafqaz bölgəsində iqtisadi əməkdaşlıq vasitəsilə sülhün yaradılması lehinə çıxış etdilər və «Qafqaz Əməkdaşlıq Forumu»nun yaradılması təşəbbüsünü irəli sürdülər ki, həmin foruma, əlbəttə, ABŞ-ın himayəsi altında və Rusiya ilə İranın iştirakı olmadan CK-nın üç dövlətinə daxil olmaq təklif edildi. Elə həmin il ATƏT-in İstanbul sammitində prezident Heydər Əliyev həmin ideyanı inkişaf etdirərək Cənubi Qafqazda 3+2+2 (CQ+Türkiyə və Rusiya, Avropa İttifaqı və ABŞ) düsturu ilə Təhlükəsizlik Paktını imzalamağı təklif etdi. Buna oxşar təkliflə sammitdə Ermənistan prezidenti Robert Köçəryan çıxış etdi. O, 3+3+2 (CQ+ İran, Rusiya, Türkiyə + müşahidəçilər kimi Aİ və ABŞ nümayəndələri) formulu üzrə regional təhlükəsizlik sisteminin yaradılmasını təklif etdi. Əliyev və Köçəryanın irəli sürdükləri təşəbbüslər arasında fərq ondan ibarət idi ki, Azərbaycan prezidenti layihəyə avropasentrik himayədarlığın (Türkiyə-Rusiya -Aİ-ABŞ), erməni lideri isə Aİ və ABŞ-a müşahidəçi rolunu ayıraraq bölgə himayədarlığının (İran-Rusiya -Türkiyə) göstərilməsinə üstünlük verirdi. 2000-ci ildə Tiflisdə «CQ-da Sabitlik Paktı»nının imzalanması təklifini Türkiyənin prezidenti Süleyman Dəmirəl irəli sürdü. Pakt ATƏT-in himayəsi altında gerçəkləşməli idi ki, bu da İranı ondan kənarlaşdırırdı. Dəmirəlin planı artıq "Cənubi-Şərqi Avropa üçün Sabitlik Paktı"nın formalaşdırıldığı Balkanlara çıxışla Qara dəniz hövzəsini də nəzərdə tuturdu. İştirak edəcək ölkələr dairəsi və coğrafi əhatəsinə görə Dəmirəlin layihəsi daha geniş idi və avroatlantik himayəyə dayaqlanırdı. Son illər bu ideya intensiv surətdə Qərb siyasətçiləri tərəfindən irəli çəkilməyə başladı. ABŞ-ın keçmiş dövlət katibi Zbiqnev Bzejinski, bütün dünyanın sabitliyi və təhlükəsizliyinin təminatçısı ola bilən yeganə fövqəldövlət kimi ABŞ-ın ümumdünya rolu barəsində fikrini inkişaf etdirərək «Qafqazda Sabitlik Paktı»nın yaradılması lehinə çıxış etdi. 2004-cü ildə çap olunmuş «Seçim: Qlobal hökmranlıq və ya qlobal liderlik» kitabında Bzejinski yazırdı: «Onilliyin (XXI əsrin ilk 10 ili nəzərdə tutulur) əvvəli üçün aydın oldu ki, bir növ «Qafqazda Sabitlik Paktı» – «Cənubi-Şərqi Avropa üçün Sabitlik Paktı»na oxşar proqram - olmadan keçinmək mümkün olmayacaq. Və bir halda ki, vaxtı gəldikdə Rusiyadan dəstək almaq şansı artıb, onun Amerikanın başçılıq etdiyi alyansla koordinasiyada ümumi marağını və həmçinin Türkiyə ilə iqtisadi və siyasi əlaqələrinin genişləndiyini nəzərə alaraq, Qafqazın sabitləşdirilməsi getdikcə daha çox NATO-nun da vəzifəsi sayıla bilər və sayılmalıdır». Hələ o zaman Bzejinski artıq qeyd edirdi ki, NATO-nun keçmiş sovet məkanı dərinliklərinə irəliləməsi və Rusiyanın qlobal təhlükəsizlik sistemində atlantik birliyinin ali rolunu etiraf etməsi Türkiyə-Ermənistan və Ermənistan-Azərbaycan dialoqunun ikiqat enerji ilə yenidən başlanacağına gətirib çıxaracaq. 2004-cü ilin yanvar ayının 27-də Avropa Parlamentinin Xarici Əlaqələr üzrə Komitəsində İsveç nümayəndəsi Per Qartn tərəfindən təklif olunmuş "Aİ-nin Cənubi Qafqaz üzrə siyasəti" məruzəsi üzrə müzakirələr və səsvermə keçirildi. Hesabatda CQ ölkələrini "Genişləndirilmiş Avropa – Yeni Qonşular " layihəsinə cəlb etmək təklifi ilə bərabər o, həmçinin Balkanlar üçün mövcud olan "Cənubi-Şərqi Avropa üçün Sabitlik Paktı"na oxşar «CQ üçün Sabitlik Paktı» yaratmağa çağırdı. Məruzədə Dağlıq Qarabağ münaqişəsini kompromis – ərazi bütövlüyü prinsipinə və milli azlıqların təyini-müqəddərat hüququna hörmət – əsasında həll etmək təklif edilirdi. İlk addım kimi ermənilərin Dağlıq Qarabağ hüdudlarından kənarda işğal etdikləri torpaqların azad edilməsi və oraya azərbaycanlı əhalinin qayıtması təklif olunurdu. 2004-cü ilin sentyabrında AFR bundestaqında Sosial-Demokrat Partiyasının fraksiyası rəhbərliyinin üzvü Gernot Erler beynəlxalq "Qafqaz üçün Sabitlik Paktı"nı imzalamağı təklif etdi. O, Avropa İttifaqını Rusiyaya bu layihəyə qoşulmağı təklif etməyə çağırdı. Bundan başqa, Aİ ilə yanaşı və Qafqaz bölgəsi ölkələrinin və beynəlxalq maliyyə təşkilatlarının iştirakı ilə Rusiyaya layihədə aparıcı rol ayrılırdı. Rusiya isə 1996-cı ildən özünün «Qafqaz dördlüyü» (CQ+Rusiya) adını almış sabitlik layihəsini irəli çəkirdi. O, həmin layihədə hər hansı digər regional qonşuların, Aİ və ABŞ-ın iştirakını istisna edirdi. Qabaqlar Qafqaz ittifaqının yaradılması üzrə Qərbin bütün təşəbbüslərini Moskva müxtəlif bəhanələrlə rədd edirdi. Sonuncu bu cür bəhanə Kremlin Ərdoğanın təşəbbüsü çərçivəsində Saakaşvili rejimi ilə əməkdaşlıqdan imtina etməsi oldu. Müxtəlif sammit və görüşlərin keçirilməsinə baxmayaraq Rusiya özünün Qafqazda sabitlik layihəsini işə sala bilmədi. Bu, onunla bağlı idi ki, Kreml bu ideyadan yalnız bölgəni öz təsir dairəsində saxlamaq və oraya amerikalıları buraxmamaq üçün istifadə edirdi. Moskva bölgə ölkələri arasında əməkdaşlığın yaradılması və onların mövqelərinin yaxınlaşdırılması üzrə heç bir real addımlar atmırdı və yalnız dağıdıcılıq fəaliyyətini həyata keçirirdi, məsələn, Bakı-Tiflis-Supsa layihəsi ilə olduğu kimi. Qərbin bölgəyə sürətlə daxil olmasınının qarşısını almaq üzrə sonuncu uğursuz cəhddən (Gürcüstana soxulma) sonra Moskva özünün dağıdıcı təsir vasitələrini bir qədər yumşaldıb və bu, öz növbəsində, sülh, sabitlik və tərəqqinin bərqərar olacağı «qurum» kimi nəzərdə tutulan Qafqaz Evi ideyasının gerçəkləşdirilməsi üçün əlverişli ilkin şərtlər yaradıb. Həmin ilkin şərtlər bunlardır: beynəlxalq demokratik birliyin Qafqazda siyasət üzrə həmrəyləşməsi, Rusiyanın təcridolunma təhlükəsi və onun iqtisadi böhranı, NATO-nun hərbi-dəniz qüvvələrinin Qara dənizə daxil olması, Aİ-nin sülhyaratma qüvvələrinin Gürcüstana daxil edilməsi, Abxaziya və Cənubi Osetiya münaqişələrinin beynəlxalq himayə altına keçməsi, Türkiyə-Ermənistan və Ermənistan-Azərbaycan sülh proseslərinin başlanması. Mühüm ilkin şərtlərdən biri həm də ondan ibarətdir ki, münaqişələrin (məsələn, Qarabağ münaqişəsinin) Sabitlik Paktı çərçivəsində dinc yolla tənzimlənməsi planı ATƏT-in Minsk Qrupunun (Rusiyanın iştirakı ilə) hazırladığı və problemin mərhələli həllini – işğal olunmuş ərazilərin azad edilməsi, qaçqınların öz yurdlarına qayıtması, bölgədə bütün əməkdaşlıq formalarının yaradılması və gələcəkdə, tamamilə yeni və əlverişli şəraitdə status məsələsinə qayıdılmasını – nəzərdə tutan təkliflərə uyğundur. Həmin təkliflərin sonuncuları azad və ədalətli seçkilər yolu ilə seçilmiş demokratik idarəetmə formalarının təsis edilməsi, bölgə ölkələrinin NATO, Aİ və s. təşkilatlara daxil olmasını nəzərdə tutur. Yəni bu, danışıqlar prosesinin etimadsızlıq və inciklik platformasından etimad və qarşılıqlı hörmət platformasına keçməsi deməkdir. Pakt bölgədəki bütün tərəflərə Gürcüstan böhranından sonra yaranmış mürəkəb və təhlükəli vəziyyətdən çıxmaq üçün nadir imkanlar yaradır. İlk növbədə, söz əsas regional oyunçudan – avroatlantik əməkdaşlıq prosesindən onun üçün ağır nəticələrlə müvəqqəti olaraq kənarda qalmış Rusiyadan gedir. Bununla belə, Rusiyanın Qafqaz sabitlik platformasında Aİ-ABŞ ilə həmrəylik şəklində iştirakı yalnız Cənubi Qafqazın yox, narahat Şimali Qafqazın da sakitləşməsinə səbəb olardı. Təəssüf ki, nüfuzlu regional oyunçulardan biri– İran, prosesə qoşulmaq arzusuna baxmayaraq, hələlik Cənubi Qafqaz sülh layihəsindən kənarda qalacaq. Bu, əsas etibarilə, klerikal Tehranın nüvə iddiaları və ABŞ-ın qlobal liderliyinə açıq ədavəti ilə bağlıdır. BMT Təhlükəsizlik Şurasının İranın nüvə iddiaları xüsusunda vahid mövqeyindən çıxış edərək Rusiya və Qafqazda sabitlik layihəsinin digər potensial iştirakçıları İran İslam Respublikasının Qafqaz sülh prosesinə Ərdoğanın planı çərçivəsində cəlb edilməsində israrlı olmayacaqlar. Lakin perspektivdə, demokratik islahatlar keçirdikdən sonra, İranın sabitlik layihəsinə qoşulması qaçılmaz olacaq. butovaz