Nazarbayev Bakı-Tiflis-Ceyhandan qaçır Qazaxıstan davranışını dəyişir. Rəsmi Astana ölkədə çıxarılan neftin dünya bazarlarına çatdırılması üçün alternativ yollar axtarışı davam etdirmək adı ilə "qara qızıl"dan həm siyasi alver, həm də müttəfiqlik əlaqələrinin yaradılması vasitəsi kimi istifadə edir. Təbii ki, bu zaman özlərini Qazaxıstana müttəfiq sayan ölkələrə təzyiqlər, bəzilərindən isə vəd olunmuş investisiyaların alınması praktikası da həyata keçirilir. "Qazax kökə"sindən məhrum olan ölkələr arasında həllik birinci yerdə Gürcüstandır. Astana Gürcüstanın Qara dəniz sahillərində buğda terminalını inşa etdirmək fikrindən vaz keçdi. Astana bunu Rusiyanın Cənubi Osetiya və Abxaziyaya qoşun yeritməsindən sonra Gürcüstanda situasiyanın çox gərgin olması ilə əlaqələndirir. Qazax milyonlarına ümid edərək xarici investisiya axını ilə bağlı proqramını hazırlayan, indisə "aldanmış kəvakib"ə dönən Tiflisin hansı hisslər keçirməsindən bəhs etməyə ehtiyac yoxdur: gürcülər Kulevi, Poti və Batumiyə axacaq taxılın qeyb olmasının dərdini çəkirlər. İndi Astana yeni invariasiyanı ortaya atıb. Qazaxıstan rəsmiləri bildirirlər ki, ölkənin "qara qızıl"ının dünya bazarına nəql marşrutlarından biri İran istiqaməti ola bilər. Nursultan Nazarbayevin göstərişi ilə "KazMunayQaz"da hazırlanan layihəyə görə, neft İran ərazisindən keçirilərək Fars Körfəzinə çatdırılacaq, oradan da tankerlərlə Asiya bazarlarına daşınacaq. "İran marşrutu neftin cənuba nəqlində potensial istiqamətdir. Bu marşrut bizə Fars Körfəzinə çıxış və Asiya bazarlarına yönəlmək imkanları verir", - "KazMunayQaz"ın prezidenti Kairgeldı Kabıldın bildirib. Onun sözlərinə görə, Gürcüstandakı son hadisələrlə bağlı Bakı-Tiflis-Ceyhan kəməri ilə neft nəqlində risqlər artıb və buna görə də Qazaxıstan alternativ yollar aramaş məcburiyyətində qalıb: "Ölkəmizdə neft hasilatı ilbəil artır, 2010-cu ildə hasilat 84 milyon, 2015-ci ildə isə 150 milyon tona çatacaq". Əslində Astana İranla bağlı ilk "kəşfiyyat"a çıxmayıb. Hələ 1997-ci ildə neft mübadiləsi çərçivəsində Qazaxıstan İranla SWAP əməliyyatlara başlamışdı. Qazaxıstanın nefti tankerlərlə İranın Xəzərdəki limanlarına daşınır, İran isə Fars Körfəzindəki limanlarında eyni həcmdə nefti Qazaxıstanın Asiyadakı müştərilərinə verirdi. Fəqət daşımalarda tankerlərdə istifadə olunduğundan Qazaxıstan SWAP həcmlərdən narazı idi. Müşahidəçilər isə hesab edirlər ki, Qazaxıstan-Türkmənistan-İran (Fars Körfəzi) boru kəməri çəkilməyincə, Astana İran istiqaməti ilə bağlı ambisiyalarını yalnız tankerlər vasitəsilə təmin etmək məcburiyyətində qalacaq. Və məhz bu səbəbdən Astana ilə Tehran İranın şimalında, Neka limanı yaxınlığında nft emalı zavodunun inşası ilə bağlı danışıqlara başlayıblar. İran XİN-nn MDB ölkələri ilə əlaqələr departamentinin rəhbəri Mürtəza Səfəri Nətanzinin dediyinə görə, Astana ilə boru kəməri ilə bağlı da danışıqlar aparılır. "Türkmənistan ərazisindən keçəcək bu kəmər ölkələrimizi bir-birinə bağlayacaq. Danışıqlar uğurla başa çatarsa, həmin marşrutu İranın cənubdan şimala neft nəql edən kəmərlər sisteminə qoşmaq və bununla da Qazaxıstan neftinin Fars Körfəzindəki Hark adasına, oradan da Cənub-Şərqi Asiyadakı istehlakçılarına göndərilməsi üçün imkan yaratmaq olar", - Nətanzi bildirib. Ekspertlərin fikrincə, Gürcüstanda gərgin vəziyyət davam etdikcə Qazaxıstan bu istiqamətdəki neft axınını şərqə - Çinə doğru döndərəcək. Astana ilə Pekin arasında aralıq dövlət, habelə vasitəçilər olmadığı üçün Çin də bu marşrutun reallaşmasına çalışır. Bununla belə, Qazaxıstan neftinin Azərbaycan və Gürcüstan ərazilərindən keçirilərək Bakı-Tiflis-Ceyhan kəməri vasitəsilə dünya bazarına çıxarılmasına son qoymaq istəyən başlıca ölkə Rusiyadır. Rusiya prezidenti Dmitri Medvedyev sentyabrın 22-də Aktyubinsk şəhərində Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayev ilə görüşü zamanı iki məsələdə məqsədinə çatıb. Onlardan biri Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumun genişləndirilərək Rusiya ərazisi ilə nəql olunan qazax neftinin həcminin artırılması, digəri isə Qazazıstan nftinin Baltika Boru Kəmərləri Sisteminə vurulmasıdır. "Hər iki halda Qazaxıstanın nefti Rusiyanın nəzarətində olacaq. Moskva da buna çalışır. İran, Çin və ya Baltika istiqamətləri ilə bağlı aparılan danışıqlar barədə yayılamn məlumatların da arxasında Rusiya durur. Şimal qonşumuz Bakı-Tiflis-Ceyhanı ümumiyyətlə, qazax neftindən məhrum etmək, Rusiyadan yan keçmək şərtilə Xəzər neftini dünya bazarına çıxaran bu marşrutu iflic vəziyyətə çalmağa çalışır. Astana və Tehran arasında aparılan danışıqları Moskva hələlik kənardan müşahidə edir. Amma şübhə yoxdur ki, lazım bildiyi vaxtda prosesə müdaxilə edəcək. Qazax neftinin Çinə nəqlini nəzərdə tutan Atasu-Alaşankoy layihəsinə gəldikdə isə, Pekin həddən ziyadə səbirsizlənib", - Qafqaz Neft Araşdırmaları İnstitutunun direktoru Mamuka Ardşidze "Ekspress"ə bildirdi. Onun sözlərinə görə, Qazaxıstanı Rusiyanın təsiri altından ylanız ABŞ çıxara bilər və Vaşinqton da qazax neftinin İran istiqamətində nəqlinə imkan yaratmaq niyyətində deyil. ARDŞ yetkililəri də əməkdaşımıza bildirdilər ki, BTC kəmərinin bütünlklə qazax neftindən məhrum edilməsinə inanmırlar. "Rusiyada müəyyən qüvvələrin fəallığına və Qazaxıstan neftini cənubla şərqə istiqamətləndirməyə çalışmalarına rəğmən, Astana ilə anlaşmalarımız var. Həmin müqavilələri kimsə ləğv etməyib", - ARDNŞ-dan bildirdilər. Həsən AĞACAN express