“AZƏRBAYCANIN TÜRKİYƏ ÜÇÜN ÖNƏMİ PETROLDAN QAYNAQLANMIR” Hulusi Kılıc: “Ermənistanın bundan sonrakı davranışı həlledici olacaq” “Mətbuat xalqın gözü, qulağı, yeri gələndə səsidir” Güney Qafqaz bölgəsində yaranan yeni geosiyasi situasiya Türkiyə-Azərbaycan əlaqələrini də sınağa çəkib. Bu sınağın mərkəzində isə “bir millətin iki dövləti”nə qarşı neçə illərdir ərazi və uydurma soyqırım iddiaları ilə çıxış edən işğalçı Ermənistana münasibət durur. Təcavüzkar ölkə ilə strateji müttəfiqimiz arasında müşahidə edilən yaxınlıq nə vəd edir? Məsələdə ortaq milli maraqlar hara kimi nəzərə alınır? Günümüz üçün aktuallıq kəsb edən bu və digər suallarla Türkiyənin ölkəmizdəki fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, hörmətli Hulusi Kılıca müraciət etdik. - Cənab səfir, prezident Abdullah Gülün İrəvan səfəri və Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşması ilə bağlı Azərbaycan cəmiyyətində bir əndişə hökm sürür. Bu əndişəni ciddi sayırsızmı? Belə rəy var ki, işğalçı dövlətlə yaxınlıq xalqın yox, Türkiyə hökumətinin siyasətidir. Belədimi? - Öncə onu qeyd edim ki, Türkiyənin xarici siyasəti ulu öndər Atatürkün müəyyən etdiyi “Yurdda sülh, cahanda sülh” şüarı əsasında davam edir. Biz ölkələr arasında problemlərin dialoq yolu ilə çözülməsinin tərəfdarıyıq. Gürcüstandakı bəlli olaylar, təəssüf ki, “dondurulmuş münaqişələrin” asanca qızışa biləcəyi gerçəyini ortaya qoyub. Hörmətli ölkə başçımız da bütün bunları göz önünə alaraq və ortaya çıxan fürsət pəncərəsini ən yaxşı şəkildə dəyərləndirərək Serj Sərkisyanın futbol dəvətini qəbul edib. Mən Türkiyə və Ermənistan kimi orta tarixə sahib və iki qonşu xalqın bir-birinə deyəcəyi sözləri üçüncü ölkə vasitəsilə yox, doğrudan da öz aralarında dialoq vasitəsilə söyləmələrinin faydalı olacağını düşünürəm. Bəzi ölkələr arasında dialoq çatışmazlığının nə qədər mənfi nəticələrə gətirdiyini hamımız gördük, izlədik. Bu, bölgə ölkələrinin heç birinin arzu etmədiyi, hər kəsə zərər verən proseslərdir və tənzimlənməsi uzun illər aparacaq. - Ermənistanın Rusiyadan asılılığı bəllidir. Bu mənada Ankaranın Qarabağ problemi ilə bağlı vasitəçiliyinin effektli olacağına inanırsınızmı? - Sayın cümhurbaşqanımızın İrəvan ziyarəti Türkiyə ilə Ermənistan arasındakı mövcud problemlərə, həmçinin Qarabağ düyününə çarə tapmaq üçün yeni zəmin hazırlamaq baxımından vasitə kimi qiymətləndirilməlidir. Bunun gerçəkləşməsi isə tək bir səfərlə mümkünsüzdür. Bundan əlavə, iki ölkə arasında əlaqələrin normallaşması üçün İrəvanın bundan sonrakı davranışı həlledici olacaq. - Ermənistan sərhədlərin qeyd-şərtsiz açılmasına tərəfdar olduğunu bəyan edir. Bəs, rəsmi Ankaranın mövqeyi necədi, Türkiyə hansı halda sınırların açılmasını mümkün sayır? Bəzi məlumatlara görə, işğalçı ölkənin hər hansı blokadasından əslində söhbət gedə bilməz. Məsələn, Türkiyədən Ermənistana 4 təyyarə reysi var, iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin illik həcmi 40 milyona yaxındır... - Ermənistan öz qonşularının ərazi bütünlüyünə hörmət etməli və onlarla ixtilafları beynəlxalq hüquq normaları və prinsipləri əsasında çözməlidir. Bu ölkə işğal etdiyi Azərbaycan torpaqlarından geri çəkilməyincə və Dağlıq Qarabağ konfliktinin həlli prosesinə girməyincə Türkiyə onunla sərhədləri açmayacaq. - Həqiqətənmi Türkiyə hökuməti inanır ki, Ermənistanın qeyd-şərtsiz regional iqtisadi-kommunikasiya layihələrinə qoşulması onun gələcəkdə Qarabağ və uydurma “soyqırım” məsələlərində daha konstruktiv mövqe tutmasına gətirər? - Sualı əsasən cavablandırdım. Bunu xüsusi vurğulmaq istərdim ki, türk xarici siyasətinin əsas amacı, Türkiyə də daxil, bölgədə sülhün, əmin-amanlığın və rifahın bərqərar edilməsi, insani təmaslara, işbirliyi və təhlükəsizliyə aparan bir regional və beynəlxalq müstəvinin yaradılmasıdır. Qafqaz xalqları ilə yaxın siyasi, iqtisadi, sosial-mədəni tellərlə bağlanan Türkiyə üçün bölgədə sülhün, əməkdaşlığın və təhlükəsizliyin bərqərar edilməsi həyati önəm daşıyır. Ölkəmizin Güney Qafqaza yaxınlaşması regionun bütün ölkələrini öz ağuşuna alacaq etibarlı işbirliyi platformasının yaradılması halında formalaşmaqdadır. - Rusiyanın Gürcüstana hərbi müdaxiləsindən sonra Azərbaycanın təhlükəsizliyi məsələsi xeyli aktuallaşıb. Strateji müttəfiqimiz bunu nəzərə alırmı və iki qardaş dövlət arasında hərbi sahədə əməkdaşlığın yeni mərhələsi gözlənilirmi? Azərbaycanda Türkiyə hərbi bazası yaradıla, birgə hərbi təlimlər keçirilə bilərmi? - Türkiyə ilə Azərbaycan arasında qardaşlıq ilişgilərinin dərin tarixi, mədəni, insani və din-dil kökləri var. Bu, sağlam təməl üzərində hər sahədə inkişaf edən işbirliyi ilə ikitərəfli əlaqələrimiz sürətlə inkişaf edərək ortaqlıq halına gəlib. Türkiyə Azərbaycanın öz müstəqilliyinə qovuşduğu tarixdən etibarən ona hər cür dəstək və yardımı vermiş, verməkdə davam etməkdədir. Azərbaycanın öz müdafiəsi və təhlükəsizliyini qurmaq üçün modern ordu qurmaq yönündə qət etdiyi məsafə təqdirəlayiqdir. Bu məsafənin tam qət edilməsində ölkəmiz də iştirakçı olarsa, ondan məmnunluq duyarıq. Azərbaycanın getdikcə güclənən iqtisadiyyatı və artan rifah səviyyəsi, şübhəsiz, müdafiə sahəsindəki ilişgilərimizi də daha irəli aparacaq. - Bəs, iki qardaş ölkə arasında iqtisadi-ticari ilişgilərin durumunu necə qiymətləndirirsiniz, bu sahədəki vəziyyəti Türkiyə-Azərbaycan müttəfiqliyinin potensialına adekvat hesab edirsinizmi? - Bildiyiniz kimi, Türkiyə ilə Azərbaycan bütün sahələrdə hər hansı digər iki ölkənin sahiblənmədiyi ilişgilərə malikdir. Ölkələrimiz arasında iqtisadi-ticari əlaqələr ilbəil dərinləşməkdə və genişlənməkdədir. Azərbaycanın statistik məlumatına görə, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında 2007-ci ildə ticarət dövriyyəsinin həcmi 1,68 milyard təşkil edib və Türkiyə xarici ticarətdə Azərbaycanın 1-ci ticari ortağı olub. Azərbaycanın qeyri-neft sektoruna Türkiyənin 600-ə yaxın şirkətinin yatırdığı vəsaitin həcmi isə təqribən 3 milyard dollardır. Həmçinin Azərbaycanın enerji sektoru istisna olmaqla, digər sahələrə yatırımlar üzrə Türkiyə şirkətləri ön yerə sahibdilər. Türk iş adamlarının yatırım və ticari fəaliyyəti baxımından ən çox tərcih etdikləri ölkələrdən biri yenə Azərbaycandır. Azərbaycandakı türk yatırımları enerji sektoru ilə birlikdə 6 milyard dollar olub. Türk şirkətləri 50 minə yaxın Azərbaycan vətəndaşına işləmək imkanı yaradıb. Digər yandan, türk sahibkarları öz üzərlərinə Azərbaycanda təxminən 3 milyard dollar dəyərində iş götürüblər və onun böyük hissəsini görüblər. Eyni şəkildə Azərbaycan sərmayəçilərinin ən çox tərcih etdikləri ölkələrin başında Türkiyə gəlir. Belə ki, ölkə xaricindəki Azərbaycan sərmayəsinin 2,5 milyard dolları Türkiyəyə yatırılıb. Bu rəqəmlər ölkələrimiz arasındakı ilişgilərin səviyyəsini açıq ortaya qoyur. Üçüncü yandan, hər şeyə rəğmən, mövcud ticari və iqtisadi əlaqələrimizin ölkələrimizin sahib olduğu potensialdan uzaq olduğunu düşünürəm. Baxın, Türkiyə və Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyələrinin həcmi üst-üstə 250 milyard dolları aşır. Bu rəqəmi göz önünə alsaq, iki ölkə arasındakı 1,68 milyard dollarlıq xarici ticarət həcminin yetərsiz olduğu üzə çıxar. Hədəfimiz, əlbəttə ki, xarici ticarətimizi bu rəqəmdən çox-çox yuxarı qaldırmaqdır. - Bu günlərdə yerli mətbuatda belə məlumat keçdi ki, təkcə son ildə 100 türk iş adamı korrupsiya, məmur özbaşınalığı və qanunların işləməməsi ucundan Azərbaycanı tərk edib. Bilmək istərdik, Azərbaycandakı total qanunsuzluq və korrurpsiya kimi hallar iki ölkə münasibətlərinin inkişafına nə dərəcədə maneə yaradır? - Azərbaycandakı korrupsiya səbəbilə 100 türk iş adamının ölkədən getməsi barədə məlumatı təsdiqləmək mümkün deyil. Onların sayı və nədən çıxıb getməsi ilə ilgili bir araşdırma aparıldığı və anket tərtib edildiyini də bilmirəm. O üzdən bu cür məlumatlara söykənərək şərhlər verməyin doğru olmayacağı qənaətindəyəm. Bununla belə, səfirliyimiz belə fikirlərə yol aça biləcək olayları diqqətdə saxlamaqdadır. - Cənab səfir, Türkiyə demokratik dövlət olaraq Azərbaycanda insan haqlarının durumuna, jurnalistlərin təqibinə və həbsinə bir qayda olaraq reaksiya vermir. Bunun səbəbini bilmək olarmı? - Mətbuat, belə demək caizsə, xalqın gözü, qulağı, yeri gələndə səsidir. Bu səbəbdən, demokratiyanın dayağıdır. Ona görə də mətbuata yönəlik təhdidlər və onu basqı altında saxlamaq səyləri demokratiyanı hədəf almaq deməkdir və belə səylərin qarşısı alınmalıdır. Dövlətin üzərinə düşən ən önəmli vəzifə demokratiyanın dayağı olan qəzetçilərin öz vəzifəsini təhdidlərdən uzaq və təhlükəsiz bir şəkildə yerinə yetirməsi üçün lazımi şəraiti yaratmaq, mətbuatın müstəqil çalışmasını əngəlləməyə çalışanların qabağını almaqdır. Bununla belə, “medalın başqa üzünə” baxmağı da bacarmalıyıq. İş ondadır ki, mətbuatın müstəqilliyi özündə həm də böyük məsuliyyəti daşıyır. Əfsus ki, peşəkar anlamda qəzetçiliyin tələb etdiyi məsuliyyətlə hərəkət etməyən, şəxsi və ya bəzi qrup mənafelərinə uyğun surətdə ictimai rəyi çaşdıran xəbərlər yayaraq, əxlaqdankənar davranış sərgiləyən qəzetçilərə dünyanın hər yerində rast gəlinir. Bu cür məsuliyyətsiz qəzetçiliyin doğurduğu pis nəticə isə azad mətbuatın mövcudluğundan narahat olan insanların əllərinə önəmli kozırların verilməsidir. Beləliklə, mətbuat müstəqilliyi çərçivəsində hərəkət etdiyini iddia edən bəzi qəzetçilər, faktiki, bu müstəqilliyin boğulmasına yol açmaqdadılar. Səfirliyimiz medianın önəmini ciddiyə alaraq fəaliyyətini qurur. Bu xüsusda bir çox qəzetçi qardaşlarımızın da bildiyi kimi, biz bir növ “açıq qapı” siyasəti yürüdük. Mənimlə görüşmək istəyində bulunan bütün media mənsublarını heç bir fərq qoymadan, səlahiyyətimin izin verdiyi çərçivədə qəbul etməyə çalışıram. 7 aylıq fəaliyyətim bunun ən yaxşı təsdiqidir. Böyükelçiliyimiz Azərbaycanda mətbuatın həqiqi mənada fəaliyyəti üçün əlindən gələni etməyə çalışır. Bu dəstək doğrudan da səfirliyimiz tərəfindən düzənlənən, Türkiyədəki yayın qurumlarında staj və kursları özündə ehtiva edən proqramlar şəklində olmaqla yanaşı, beynəlxalq qurumların Azərbaycanda mətbuatın peşəkar səviyyəyə çatması üçün göstərdiyi səylərə ortaqlıq formasında da həyata keçirilir. Türkiyə səfirliyinin Azərbaycandakı işi fərqli və spesifikdir. Bakıda fəaliyyət göstərən digər diplomat həmkarlarımızdan fərqli olaraq bizim çiynimizdə qardaş bir ölkədə çalışmağın əhəmiyyətli məsuliyyəti var. Səfirliyimiz bu spesifikanın doğurduğu məsuliyyəti dərk edərək hərəkət edir. Sualınızla bağlı məsələlərdə Azərbaycan yetkililərinə fikirlərimizi ən açıq şəkildə çatdırırıq və bizim bu xüsusda mövqeyimiz Azərbaycan rəhbərliyi tərəfindən digər diplomatik təmsilçiliklərlə müqayisədə daha çox diqqətə alınmaqdadır. Bəzi həqiqətpərəst avropalıların da etiraf etmək zorunda qaldığı kimi, demokratiya və insan haqları məsələsində Azərbaycana, misal üçün, Ermənistan və Gürcüstandan fərqli olaraq, ikili standartlı bir yanaşma sərgilənməkdədir. Türkiyənin isə bu məsələdə Azərbaycanla bağlı mövqeyi, əlbəttə ki, bir soyuqqanlılığa və etinaya söykənir. Bizim hər şeyi mətbuat önündə dartışma kimi bir məşğuliyyətimiz yoxdur, yəni içəridə başqa şey söyləyib, çöldə kükrəmək kimi bir mövqeyə sahib deyilik. - Sualı bir az da konkretləşdirmək istərdik. Qardaş ölkə üçün Azərbaycan nefti və qazının dəyəri Qərb, Avropa kimi demokratiyadan öndədir, yoxsa... - Əvvəla, bu gün Qərb üçün Azərbaycanda demokratiyanın neft və qazdan daha önəmli olduğunu qərblilərin özləri tərəfindən etiraf edilə biləcəyini bilmirəm. Lakin Qərbin Azərbaycana yanaşmada enerji məsələsini bir tərəfə buraxıb, sadəcə, demokratiyanı ön planda tutduğunu söyləməyin yanlış olduğunu, elə bilirəm, siz də qəbul edərsiniz. Əgər dünyada Azərbaycana münasibətdə neft və qaz mövzusunu 2-ci plana itələyə bilən bir ölkə varsa, o da Türkiyədir. Ölkəmiz üçün Azərbaycanın önəmi neft və qazdan yox, onun bizə qardaş, soydaş ölkə olmağından qaynaqlanır. Zahid SƏFƏROĞLU musavat