Dilimizin "qapılar arxasında qalmaq" təhlükəsi BU TƏHLÜKƏNİN QARŞISINI ALMAQ ÜÇÜN HƏR BİR AZƏRBAYCANLIDAN MİLLİ TƏƏSSÜBKEŞLİK VƏ PRİNSİPİALLIQ TƏLƏB OLUNUR F. SƏFİYEVA Ey bu günü dilim-dilim Parçalanan ana dilim. Sinəsində od qalanan ana dilim. Qapıların arxasında Boynu bükük qalan dilim, Var ikən yox olan dilim. Bu sətirlər istiqlal şairimiz Bəxtiyar Vahabzadənin Sovet dönəmində, dilimizin "böyük-böyük məclislərdən ilim-ilim itirildiyi" bir vaxtda ucaltdığı etiraz səsi, ürək çırpıntılarıdır. Soy-kökümüzə, adət-ənənələrimizə, milli-mənəvi sərvətlərimizə, dilimizə, dinimizə təcavüz olunan dövrdə şairin milləti ayıq-sayıqlığa, səfərbərliyə çağırışıdır. Bu sətirlər qəlbimizdə ağrı-acı, hiddətlə yanaşı qürur hissi də oyadır: bu gün dilimiz azad, möhtəşəm bir dövlətin dilidir! Lakin müstəqillik, sürətli inkişaf, dilimizin dövlət dili kimi təsbit edilməsi hələ bu sahədəki problemlərin tamamilə çözülməsi demək deyil. Doğma dilimizin layiq olduğu statusa çatması, bu yolda qarşıya çıxan əngəllərin aradan qalxması üçün hər birimizdən milli təəssübkeşlik, vətəndaş qeyrəti tələb olunur. Yəqin ki, çox adamın Bakıda BP şirkəti tərəfindən maliyyələşdirilən Beynəlxalq Məktəbin (TİSA) mövcudluğundan xəbəri yoxdur. Deyim ki, mənim də məktəb, buradakı təhsil, onun səviyyəsi, strukturu barədə informasiyam məhdud idi. Keçən tədris ilində (2007-2008) məktəbə Azərbaycan dili müəllimi kimi dəvət alanda burada hansı vəziyyətlə rastlaşacağımı bilmirdim. Məlum oldu ki, müəllim və şagirdlərinin əksəriyyətini əcnəbilər təşkil edən məktəbdə 90 nəfər azərbaycanlı təhsil alır və onlardan yalnız 2 nəfəri Azərbaycan dilində dərs alacaq. "Nə üçün məhz 2 nəfər?" - sualına cavab bu oldu ki, əsas tədris ingilis dilindədir. Demokratik əsaslar üzərində qurulan bu məktəbdə hər bir şagirdə ikinci əcnəbi dili seçməkdə tam sərbəstlik verilir. Ümid edirdim ki, gələcəkdə şagirdlərimin sayının artması mənim dərsi maraqlı və keyfiyyətli qurmağımdan asılı olacaq. Məktəblə yaxından tanış olduqca buradakı ab-hava, Azərbaycan dilinə münasibət məni narahat etməyə başladı. Öyrəndim ki, on ildən artıq bir müddətdə fəaliyyət göstərən TİSA-da rus dilinə önəm verildiyi halda, Azərbaycan dili cəmi bir neçə ay fasilələrlə tədris olunub, özü də onun səviyyəsinə nəzarət əcnəbi dillər departamentinin sədri - rus dili müəlliminə həvalə olunub. Onun "səyi" nəticəsində Azərbaycan dili bu günə qədər məktəbdə kölgədə qalıb. Bu tipli məktəbdə - Bakı Oksford Məktəbində 7 il Azərbaycan dili departamentinin müdiri olduğum üçün dilimizə münasibətdə bu iki məktəb arasındakı koordinal fərqi o dəqiqə hiss etdim. Təzə gələn müəllimlərə istiqamət verməli olan bölmə müdirinin işindən də narazı qaldım. Proqramın tərtibində tam sərbəst olduğum üçün Azərbaycan ədəbiyyatının incilərini, müasir yazıçıların şagirdlər üçün maraqlı ola biləcək əsərlərini tədris planına daxil etdim. Artıq ilin ortalarında Azərbaycan dilinə marağın artdığını görüb sevindim. Valideynlər, uşaqlar gələn tədris ili üçün müraciət edirdilər. Əcnəbi müəllimlərdən bir neçəsi Azərbaycan dilini öyrənmək arzusunda olduğunu bildirdi. Dilimizə marağın artması müəyyən dairələrdəki qısqanclığın açıq mübarizəyə keçməsilə müşayiət olundu. Məktəbdəki tədrisin vəziyyətinə nəzarət etmək üçün xaricdən gələn koordinatorlarla görüşdə hər müəllim fənni ilə bağlı üzləşdiyi problemlər haqda məlumat verirdi. Rus dili müəlliminin Azərbaycan dili ilə bağlı çıxışı nəinki məni, əcnəbiləri də şoka saldı. "Azərbaycanlı" həmkarım ərz etdi ki, Azərbaycan əlifbası qısa zamanda 3 dəfə dəyişilib, odur ki, bu dildə dərslik, kitab yoxdur. Mən deyilənləri təkzib etsəm də, dilimizə qarşı ittiham artıq səslənmişdi. Əvvəldən düşünülmüş, ustalıqla həyata keçirilən bu planın çoxdan cızıldığını şagirdlərə, valideynlərə təzyiqlər artanda daha aydın başa düşdüm. Monopoliyanı əllərinə alan rus dili müəllimləri (iki bacı) hər cür böhtana, yalana əl atırdı. Bir valideynin zəngi (Ona demişdilər ki, məktəbdə Azərbaycan dili tədris olunmayacaq) məktəbdə hökm sürən vəziyyətə aydınlıq gətirmək zərurəti doğurdu. Direktorun qəbuluna yazıldım. Peter Hardinq məni mehribanlıqla qarşıladı, bir yerdə işləməyimizdən məmnun olduğunu söylədi. Gəlişimin səbəbini öyrənəndə bildirdi ki, Azərbaycan dilinin tədrisi bu məktəbdə, ümumiyyətlə, nəzərdə tutulmayıb və o iki şagirdə də başqa məktəbdən keçdikləri üçün bir il güzəşt olunub. Azərbaycan dilinə bu cür ögey münasibətin səbəbi ilə maraqlananda bu "nəzakətli" mister çox böyük həvəslə məni "başa saldı" ki, Azərbaycan dili akademik dil deyil, bu dildə terminlər yoxdur. Elmlərin tədrisi bu dildə mümkün olmur. Ümumiyyətlə, Azərbaycan dili ancaq müəyyən qrup insanlar arasında ünsiyyət vasitəsindən başqa bir şey deyil. Odur ki, məktəbdə beynəlxalq dilin - rus dilinin tədrisi məqsədəuyğun sayılır. Dilimizə qarşı olan bu sərt ittiham məni nə qədər sarsıtsa da, günahı dili ayrı, dini ayrı əcnəbidə yox, milli qürurdan məhrum, manqurtlaşan soydaşlarımızda gördüm. Bir tikə çörəkdən ötrü ana dilinə böhtanlar atan insanın torpağını satan cinayətkardan nə fərqi var? Torpağı qan bahasına qaytarmaq olar, itirilmiş dil - itirilmiş millət deməkdir! Burada böyük Atatürkün sözü yerinə düşür: "Milli mənliyini bilməyən millətlər başqa millətlərin şikarıdır". İçimdə baş qaldıran qəzəbi boğmağa, təmkinimi pozmamağa çalışaraq ona malik olduğu informasiyanın kökündən yanlışlığını bildirdim. Neçə illər yaşadığı, hər nemətindən bol-bol bəhrələndiyi diyarın necə qədim və zəngin mədəniyyətə, adət-ənənəyə, dilə malik olduğunu bu günə qədər bilməməsindən təəssüfləndiyimi söylədim. Azərbaycan dili kimi gözəl bir dilin öyrənilməsinin onların ancaq xeyrinə ola biləcəyini, bu dil vasitəsilə böyük türk dünyasına vəsiqə qazanmaq hüququ əldə edə biləcəyini vurğuladım. Bildirdim ki, məndə olan məlumata görə, dünyanın bir çox yerində açılan analoji məktəblərdə, lap elə Gürcüstanda ana dili məcburi tədris olunur. Hesab edirəm ki, bu bizim dilə də şamil olunmalıdır. Nəzərə alsaq ki, dövlətimizin də siyasəti ana dilinin Azərbaycanın hər yerində tətbiqini nəzərdə tutur, sizin məktəbdəki vəziyyəti dövlət siyasəti əleyhinə addım kimi də qiymətləndirmək olar. Hiss olunurdu ki, cənab Hardinq söhbətin bu məcraya yönələcəyini gözləmirdi. Soyuqqanlı ingilisin üzündə açıq maraq və təəccüb sezilirdi. Yəqin, bu günə qədər heç kəsin onunla belə tonda danışmağa cəsarəti çatmamışdı. Söhbətimiz uzun çəksə də, hiss edirdim ki, illərlə formalaşmış, daşlaşmış fikirlərdə köklü dəyişiklik etmək iqtidarında deyiləm. Əvvəla ona görə ki, xasiyyətimizə yaxşı bələddir. Bilir ki, əgər bu illər ərzində yerli dili sıxışdırdığına görə heç bir dövlət strukturu, aidiyyatı təşkilatlar onu narahat etməyib, dediyi sözlərə görə məsuliyyətə cəlb etməyibsə, deməli, bu müəllimin xəbərdarlığından narahat olmamaq olar. Ancaq o bircə şeyi bilmir. Bilmir ki, vətənə, dilə sonsuz məhəbbət ruhunda tərbiyə alan bu müəllim haqq bərpa olmayınca onlarla mübarizəni dayandırmayacaq. Avqust ayında məktəbin idarə heyətinin dəyişəcəyini bildiyim üçün müəyyən müddət gözləyib təzə təyin olunmuş direktorla söhbət etmək qərarına gəldim. İlk baxışdan xoş təəssürat oyadan Lari Nelson məni dinləyib Azərbaycan dili tədrisinin məktəbdə bərpa ediləcəyinə söz verdi. Məni ümidlə yola salandan sonra isə həmin problemlə onun qəbuluna yazılan valideynləri qapı dalında qoydu. Təbii ki, Nelson valideynlərin mənimlə əlaqə saxlamalarından xəbərsiz idi. Sentyabrın 1-də etiraz dolu məktub göndərdim. Ayın 3-də cavab aldım. Hiss olunurdu ki, məktubdakı sərt ittihamlar onu narahat edib. Nelson məni əmin etməyə çalışırdı ki, Azərbaycana rəğbət bəsləyir, sadəcə ana dilini öyrənmək istəyənlərin sayı az olduğu üçün dərslərin bərpası mümkünsüzdür. O, bizə iltifat göstərib yerli kadrları işə cəlb etdiyindən, 90 azərbaycanlı şagirdə məktəbdə təhsil ala bilmək imkanı yaratdığından yazırdı. Ancaq onu yazmırdı ki, məktəbdə təhsil alan hər şagird üçün valideyni külli miqdarda vəsait sərf etdiyi halda öz ana dilində dərs almaq kimi sadə arzusunu reallaşdıra bilmir. Yazmırdı ki, dilimizə, adət-ənənəmizə laqeyd olsa da, vətənimizin sərvətlərinə, bol nemətlərinə laqeyd deyil. Üzümü damarlarında azərbaycanlı qanı axan hər bir kəsə tutub deyirəm: Ümummili liderimiz Heydər Əliyevin Azərbaycan dilinin inkişafı, onun dünya dilləri sırasında layiqli yerini tapması yolunda apardığı islahatların, verdiyi fərmanların yerlərdə icrası, həyata keçməsi bizim hər birimizdən real fəaliyyət və vətəndaşlıq mövqeyi tələb edir. Övladlarımızı vətən, xalq üçün itirmək təhlükəsi olan bir məqamda laqeydlik, fəaliyyətsizlik yolverilməzdir. Sabah 12 il ərzində ancaq əcnəbi dili, ədəbiyyatı, tarixi, coğrafiyası öyrənən balalarımızdan milli qürur, milli təəssübkeşlik ummaqda nə dərəcədə haqlı olacağıq? Onda günahı kimin boynuna atacağıq? Əgər bu gün əcnəbilərin Azərbaycanın ürəyi Bakıda oturub övladlarımızı manqurtlaşdırmaq, özləri üçün gələcək kadr hazırlamaq kimi niyyətlərinin qarşısını almasaq, sabah bu qloballaşan dünyada başqa millətlərin içində əriyib yox olmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalacağıq. XX əsrin əvvəllərində bu təhlükəni görərək bizi ayıq-sayıqlığa çağıran Əli bəy Hüseynzadənin sözlərini xatırlatmaq istərdim: "Əgər bir türk milli, ədəbi, mədəni "mən"ini itirib fransızlaşırsa, bu türk kültürü yox, fransız tərəqqisi deməkdir". Millətimin ziyalıları! Dövlətimizin, dilimizin, prezidentimizin ətrafında sıx birləşərək tale yüklü məsələdə uzaqgörənlik, prinsipiallıq göstərəcəyinizə bütün qəlbimlə inanıram. Fəridə SƏFİYEVA ADU-nun Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının müdiri, dosent 525