GünAzTv mətbuat mərkəzinin növbəti müsahibi siyasi ekspert, yazar Fikrət Fərəməzoğludur.

- Fikrət bəy, bu gün Ermənistan ordusunda nələr yaşanır?

- Bu gün Ermənistan ordusunda yaşanan proseslər bu ölkədəki korrupsiya və özbaşınalığın əlamətidir. Vəziyyət belədir ki, hazırkı məqamda Ermənistan ordusunun başında bir qrup korrupsioner məmur dayanır və onları ordu quruculuğundan daha çox, pul qazanmaq düşündürür. Əslində, başqa nəticə gözləməyin də yeri yoxdur. Məsələn, bu gün Ermənistan ordusunun Baş Qərargah rəisinin oğlu atasının xidməti maşını ilə avtoşluq edirsə və ya gəlin gətirməyə gedirsə, həmçinin ayrı-ayrı zabitlər əsgərləri incidib onların pullarını almaq üçün işgəncələr verirsə, o zaman əlavə şərhə gərək qalmır. Erməni əsgərlərinin özünə qəsd etməsi və ya işgəncə nəticəsində ölmələrini bu fonda adi qarşılamaq lazımdır. Əgər bu gün erməni zabitlər öz əsgərlərini qul kimi işlədib, onları vəhşi kimi döyürlərsə və ya valideynlərindən pul gətirmələrini tələb edirlərsə, deməli, bu ordunun döyüş qabiliyyəti də yoxdur. Bu yaxınlarda maraqlı bir sosialoji sorğu keçirilmişdi. Erməni psixoloqların gəlidiyi qənaət bu olub ki, Ermənistan ordusunda baş verən intihar hadisələri və ölüm hallarının başlıca səbəb Ermənistanın Müdafiə Nazirliyinin yarıtmaz fəaliyyəti və erməni gənclərindəki dəlilik əlamətlərinin təzahürüdür. Deməli, vəziyyət belədir ki, bundan sonra da Ermənistan ordusunda ölüm və işgəncə halları davam edəcək. Rəsmi İrəvanın bununla bağlı verdiyi açıqlamalar isə sadəcə, ictimai rəyi sakitləşdirməyə hesablanmış bir addımdır.

- Siz Azərbaycan mediasında Ermənistanla bağlı ən çox yazan ekspertlərdən sayılırsınız. Ümümiyyətlə, Ermənistan ordusunda yaşanan vəziyyət bu ölkə üçün nələr vəd edir?

- Təkcə Ermənistan ordusunu nəzərdə tutmaq olmaz. Bu ölkədə baş verən bir çox proseslərin mahiyyətində baş verənlərə dərindən diqqət yetirdikdə, Ermənistanın gələcəyini heç də parlaq görmək mümkün deyil. Bu gün ordudakı ölüm hallarının total şəkil alması bir sahədə yaşanın problemin göstəricisidir. Təbii ki, ordu hər bir dövlətin nə qədər güclü olduğunu göstərir. Ermənistanın heç bir vaxt stabil ordusu olmayıb. Elə Qarabağ müharibəsi zamanı da Azərbaycana qarşı döyüşənləri Ermənistan ordusunun əsgərləri olaraq qəbul etmək yersiz olardı. Burada xaricdən gələn muzdlu əsgərlər, habelə Rusiya ordusunun yardımları sayəsində Azərbaycan torpaqları işğal olunub. Bundan sonra nə baş verəcək və hadisələrin gedişatı nələrə gətirib çıxaracaq məsələsi isə çox aydındır. Bu yaxınlarda baş verən əsgər ölümlərinə cavab verə bilməyən Ermənistanın müdafiə naziri Seyran Ohanyan vəziyyəti düzəldəcəyi ilə bağlı cəmiyyətə vəd verib. Amma vəd verməklə iş bitmir. Bu gün Ermənistan ordusunda regionçuluq dəhşətli şəkildədir. Qarabağ erməniləri ilə İrəvan erməniləri ortaq məxrəcə gələ bilmirlər. Vaxtaşırı baş verən davalarda isə ölüm halları üzə çıxır. Bu problemin kökünü kəsmək isə qısa müddət ərzində Ermənistan ordusuna müəyəssər olmayacaq. Hadisələrin gedişatı isə onu deməyə əsas verir ki, yaxın gələcəkdə Ermənistan ordusunda katakalizmlər baş qaldıracaq. Hətta baş verənləri təhlil etdikdə belə bir məsələni proqnozlaşdırmaq mümkündür ki, Ermənistanda hansısa hərbi hissə silahlı üsyana qalxacaq. Bu təkcə işgəncə halları ilə bağlı deyil. Həmçinin hərbçilərin sosial təminat məsələsi də bərbad vəziyyətdədir. Müqavilə əsasında işə götürülən erməni zabiti bu gün şikayət edir ki, ona verilən əmək haqqı yaşamasına çatmır. Sizcə, daim təzyiq altında olan, əmək haqqısı ailəsinə belə çatmayan erməni zabiti sonda nə etməlidir? Təbii ki, şikayətinə baxılmadığı üçün üsyan edəcək. Bu da Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyinə qədər gətirib çıxara bilər. Və ya onsuz da xaos içində olan ermənilər daha dərin bir anarxiyanın içinə düşəcəklər.   

- Bəzi eksperltər bəyan edirlər ki, Qarabağ məsələsi ilə bağlı Ermənistan hakimiyyəti və separtçı Qarabağ klanı arasında ciddi fikir ayrılığı var. Bu fikirlərə münasibətinizi bilmək maraqlı olardı.

- Bu ayırımçılığı necə izəh edirlər bilmirəm. Amma nəzərdən qaçırmaq olmaz ki, bu gün Ermənistanda hakimiyyətdə əyləşənlərin əksəriyyəti Qarabağ erməniləridir. Dünənə qədər Koçaryan onların rəhbəri idi, indi də Sarkisyan. Separatçılarla İrəvan hakimiyyəti arasında fikir ayrılığının ola biləcəyini düşünmürəm. Ona görə ki, Bako Saakayan Sarkisyanın əlinin altının uşağıdır. Saakyanın münaqişənin həlli ilə bağlı dediyi fikirlər də İrəvanda hazırlanmış ssennarinin tərkib hissəsidir. Yəni, Sarkisyan nə deyirsə, Saakayan da onu tutuquşu kimi təkrar edir. Məqsəd dünyaya Qarabağdakı ermənilərin də «söz sahibi» olduğunu göstərməkdir. Həm də ermənilər bununla danışıqlarda Azərbaycana təzyiq göstərmək istəyirlər. Eyni zamanda, bir vacib məqam da var. O da İrəvanın separatçıları danışıqlarda tərəf kimi iştirak etməsini təmin etməkdən ibarətdir. Əgər Ermənistan hakimiyyəti bu planını həyata keçirərsə, o zaman Qarabağ tərəf kimi qəbul edilməyə başlayacaq və bu da Azərbaycanın zərərinə işləyən bir haldır.

- Ermənistanda ciddi müxalifətin formalaşdığı ortadadır. Sabah Ermənistanda siyasi hakimiyyət dəyişikliyi baş versə, ölkənin xarici siyasi kursunda ciddi dəyişikliklər gözləniləndirmi?

- Ermənistanda güclü müxalifət olsa da,onlar hələ ki, istəyinə nail ola bilməyib. Amma yaxın gələcək üçün Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyinin baş verə biləcəyini proqnozlaşdırmaq mümkündür. Birincisi, Sarkisyan hakimiyyəti artıq erməni diasporu qarşısında etibarını tamamilə itirib. Bunu şərtləndirən Türkiyə ilə danışıqların aparılması, ölkənin içində iqtisadi vəziyyətin fəlakətli həddə çatması və s. kimi amillərdir. Daşnakların hakim koalisiyadan çıxmasına adi hal kimi yanaşmaq olmaz. Bu əslində, erməni diasporunun yeni planından xəbər verir. Elə buna görədir ki, Ermənistanda hakimiyyətə gəlmək istəyən daşnaklar təkbaşına hərəkət edirlər.

İkincisi, Ermənistandakı ağır iqtisadi vəziyyət burada əhalinin ayağa qalxaraq, hakimiyyəti dəyişmək üçün cəhd etməkdə israrlıdır. Bu gün İrəvanın mərkəzində keçirilən aksiyalarda yüz mindən artıq adamın iştirak etməsi həmin narazılığın nəticəsidir. Bu gün erməniləri nə Qarabağ, nə də xarici siyasi kurs maraqlandırmır. Onları maraqlandıran əsas məqam odur ki, bir qarın çörək tapıb yaşaya bilsinlər.

Ermənistanda hakimiyyətin dəyişməsi məsələsinə gəldikdə isə onun siyasi kursuna ciddi təsir edəcəyi inandırıcı deyil. Bu gün Ermənistanda vəziyyət belədir ki, istənilən müxalifət qüvvəsi hakimiyyətə gələrsə, Rusiya ilə hesablaşmalıdır. Çünki bunu erməni diasporu da istəyir. Yəni, Ermənistanın xarici siyasəti erməni disaporunun istəyindən asılıdır. Erməni diasporu da Ermənistan iqtidarlarına həmişə maliyyə yardımları edib və bundan sonra da edəcək. Belə olan təqdirdə, İrəvanda kimin hakimiyyətə gəlməsindən asılı olmayaraq, xarici siyasi kursun ciddi şəkildə dəyişəcəyini gözləmək yersiz olardı. Hətta hakimiyyətə Qərbpərəstlər belə gəlsələr, bu ümumi nəticəyə təsir etməyəcək. 

- İran-Ermənistan münasibətləri yüksələn xətlə inkişaf etməkdədir. Amma, maraqlıdır İran Azərbaycanı özünə dost, qardaş dövlət adlandırır. Praktikada isə tamam başqa şeyləri görürük. Digər tərəfdən isə, Tehran münaqişənin həllində vasitəçilik missiyası bağlı öz təklifini verib. İranın bu, məsələdə rolunu neçə dəyərləndirirsiniz?

- İranın bölgədə öz maraqları var. Bu gün İranı Azərbaycanla bağlı narahat edən çoxlu sayda məqamlar mövcuddur. Birincisi, Cənubi Azərbaycan məsələsidir. Bu ərazilərimizdə 40 milyon Azərbaycan türkünün yaşaması bir faktdır. Tehranın da həmişə qorxduğu amil o olub ki, Şimal və Cənubi Azərbaycan birləşə bilər. Buna görə də, Bakını zəiflətmək üçün hansı dövlət addım atarsa, arxa planda həmişə onun yanında olmağa çalışır. İkincisi, Azərbaycanın regionda inkişaf etmiş ölkə olması Tehrana sərf etmir. Bu həm də Bakının Qərblə yaxından əməkdaşlıq etməsinə bağlı məsələdir. Yəni, sabah Azərbaycan ərazilərində NATO bazaları qurularsa, o zaman İranın işi xeyli çətin olacaq. Diqqət yetirin, İran vaxtaşırı bəyan edir ki, əgər NATO bazaları Azərbaycan ərazilərində qurularsa, o zaman bizi düşmən gözündə görərək, hətta həmin obyektlərə raket zərbələri endirəcəklər. Düzdür, bu avantürst bir bəyanatdır, amma realdır. Çünki molla hakimiyyəti əlinə bir neçə yeni silah keçdikdən sonra tamamilə siyasətə yaraşmayan bəyanatları ilə diqqəti çəkməyə başlayıb.

Ermənistan-İran əlaqələrinin inkişafı məsələsinə də bir neçə aspektdən yanaşmaq lazımdır. Əvvəla, İran öz neft və qazını Avropa bazarlarına çıxara bilmir. Bunun üçün ən optimal yol kimi, Ermənistan-Gürcüstan-Türkiyə marşrutunu görür. Bunun üçün illərdir cəhd edən Tehran İrəvana qədər kəmərin çəkilməsinə nail olub. Amma Gürcüstan hələlik bu kəmərin onun ərazisindən keçərək, Avropaya qədər uzanmasına imkan vermir. İran bu səbəbdən ümidini daha çox erməni diasporuna bağlayıb ki, bəlkə onlar nəsə etdilər. Amma erməni diasporu da yaxşı bilir ki, Qərbin razılığı olmadan belə bir layihəni reallaşdırmaq onların siyasi karyeralarının sonu ola bilər. Buna görə də, susmağa üstünlük verirlər. Digər tərəfdən də, İran Azərbaycana görə, Ermənistanla yaxınlıq edir ki, ən azından Bakı inkişaf etməsin.

Vasitəçilik missiyasına gəldikdə isə İranı bu işə sövq edən başqa bir məsələ daha var. Tehran yaxşı bilir ki, Qarabağda müharibə yenidən başlayarsa, proses bütün regiona yayılacaq. Yəni, Qafqazda digər münaqişə ocaqları baş qaldırdıqdan sonra müharibə hətta İranın içinə doğru hərəkət edə bilər. Bununla yanaşı, yaranmış vəziyyətdən yararlanan Qərb siyasi dairələri də NATO bazalarını bölgəyə gətirməklə İranı tamamilə hədəfə almış olacaqlar. Bütün bunlardan bərk narahat olan İran son dövrlər rəsmi Bakının verdiyi bəyanatları ciddiyyə alaraq, bəri başdan özünü sığortalamaq üçün vasitəçilik missiyasını üzərinə götürmək istəyir. Təbii ki, burada İranın bir marağı da ondan ibarətdir ki, Tehran da bölgədə özünü oyunçu olaraq təqdim etmək istəyir. Amma bunun real nəticələr verə biləcəyini gözləmək mümkün deyil. 1992-ci ildə İranın etdiyi vasitəçiliyin acı nəticəsi göz qabağındadır. Və Azərbaycanın da üzdə bu təklifə müsbət yanaşmasına rəğmən, arxa planda Tehrandan fayda gözləmədiyinin fərqindədir. Söhbətləşdi: Elnur Eltürk