Bunu bəzi iranlı tələbələrin etirafları və Azərbaycan Respublikasının rəsmi orqanları və təhlükəsizlik hesabatları da təsdiq edir.

Əlaqədar dövlət qurumlarının, o cümlədən Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti (DTX) və hüquq-mühafizə orqanlarının apardığı araşdırmalar bu fəaliyyətin fərqli istiqamətlərdə qurulduğunu göstərir:

Azərbaycandakı iranlı tələbələrin casusluğa cəlb edilməsi əsasən aşağıdakı formalarda həyata keçirilir:

Ələ alma və infiltrasiya: Azərbaycanın ali təhsil müəssisələrində oxuyan bəzi İran vətəndaşları öz ölkələrinin xüsusi xidmət orqanları (Kəşfiyyat Nazirliyi, SEPAH) tərəfindən əməkdaşlığa cəlb edilir. 

Əməkdaşlığa cəlb olunan şəxslər əsasən sosial əlaqələr qurmaq vasitəsilə fəaliyyət dairələrini genişləndirməyə çalışırlar: 

İranın xüsusi xidmət orqanları və SEPAH bunlara Azərbaycan vətəndaşları (tələbələr, gənclər) ilə yaxınlıq qurmaq, onların daxili fikirlərini öyrənmək və gələcəkdə agentura şəbəkəsinə cəlb oluna biləcək şəxsləri müəyyənləşdirmək tapşırığı verir.

Məlumatlar və faktlara əsasən, İran xüsusi xidmət orqanları ilə əlaqəli şəxslər  Azərbaycan Respublikasında fəaliyyətlərini pərdələmək üçün daha tələbə adı ilə yanaşı iş adamı adı altında fəaliyyət göstərirlər.

Buna misal olaraq 2025-ci ilin yanvar ayında rəsmi orqanların keçirdiyi əməliyyatlar nəticəsində tələbə adı altında Azərbaycanda olan və fərqli pozucu fəaliyyətlərlə məşğul olaraq vətəndaşları ələ almağa çalışan bir qrup İran vətəndaşı ifşa edilərək ölkədən deportasiya olunduqlarını göstərmək olar. 16 nəfərlik həmin qrupa aid şəxslərin isə 11-Azərbaycan Respublikasına girişinə qadağa qoyulub.
 
SEPAH və Kəşfiyyat Nazirliyi tərəfindən ələ alınan bəzi iranlı tələbələr və ya tələbə adı altında başqa məqsədlərə xidmət edən şəxslər həm də biznes şəbəkəsi quraraq yerli vətəndaşalrı, xüsusən gəncləri şirnikləndirici maddi vədlər və real qazanc vasitəsilə də cəlb edirlər.

Özləri və ailələrinin o qədər də əhəmiyyətli maddi imkanları olmayan həmin "tələbə"lər özlərini İranın hansısa biznes şirkətinin nümayəndəsi və ya vasitəçisi kimi qələmə verir, xüsusən gənclər, müxalifət partiyalarının üzvləri, ictimai və media fəalları ilə əlaqələr qurmağa çalışır, bəzi hallarda isə buna nail olurlar.

Hədəflərinə daha asan çatmaq, ünsiyyət problemini minimuma endirmək və azərbaycanlıların İranda yaşayan soydaşlarına qarşı hisslərindən maksimum istifadə etmək üçün bu qəbildən olan "tələbə"lər əsasən İranın azərbaycanlılar yaşayan bölgələrindən və güney azərbaycanıların arasından seçilir.

Bunlar isə bir çox hallarda özlərini həm də "milli" və "Ana dili" hərəkatının nümayəndələri, İranda azərbaycanlıların hüquqlarının müdafiəçisi kimi də qələmə verirlər. Bu da onların Azərbaycanda, xüsusən bəzi milli dairələr və ictimai qurumlarda daha tez və səmimi qəbul olunmalarına imkan yaradır.

İran bu əməllə həm də başqa bir niyyətini həyata kçirmiş olur. Belə ki, Azərbaycan Respublikasında öz ana dilində təhsil almağa can atan və bunun üçün bir çox məhrumiyyətlərə də dözən güney azərbaycanlı gənclərə maneələr törədir, onlara qarşı inamsızlıq yaradaraq, gənclərin ana dilində təhsil istəklərinə çatmasının qarşısını almış olur.

Eyni halda Tehran xüsusi xidmət orqanları İrana gedən azərbaycanlı tələbələri də hədəf alır, dini və ideoloji şirnikləndirmələr vasitəsilə casusluğa cəlb edir. 

Məlumdur ki, İran tərəfi müxtəlif dövrlərdə azərbaycanlı tələbələrə pulsuz təhsil, təqaüdlər və dini təlimlər təklif edərək onları öz təsir dairəsinə salmağa çalışıb. Qum və başqa şəhərlərdəki dini mərkəzlərdə təhsil alan bəzi gənclər radikal dini təbliğatın təsirinə məruz qalıblar. Onlar Azərbaycan Respublikasına qayıtdıqdan sonra burada Tehranın siyasi-ideoloji təbliğatçısı kimi çıxış edir, İranın ölkədə dini zəmində parçalanma və qarşıdurmaların yaradlması istiqamətindəki planlarının xidmətçisinə çevrilirlər.

Bununla yanaşı azərbaycanlı tələbələrin ələ alınması üçün şantaj və həbs təhlükəsi metodlarından da istifadə çox rst gəlinən hallardan biridir. 

İrana təhsil, turizm və ya digər şəxsi məqsədlərlə gedən tələbələr qondarma "casusluq" ittihamları ilə təzyiqə məruz qalır və ya birbaşa həbs olunurlar (Məsələn, tələbə Fərid Səfərlinin İranda həbs olunması hadisəsi). Bu üsulla gənclər qorxudularaq əməkdaşlığa məcbur edilir.

Buna görə də, Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bundan əvvəl ölkədəki mövcud gərgin təhlükəsizlik vəziyyəti və vətəndaşların, xüsusən də gənclərin qarşılaşa biləcəyi risklərlə bağlı İrana səyahət barədə bir neçə dəfə xəbərdarlıq edib.

İranın qeyd olunan üsullarla kəşfiyyat-pozuculuq fəaliyyətlərinin qarşısının alınması məqsədilə Azərbaycan Respublikası dövlət xətti ilə İranda təhsilin dayandırılmasına qərar verib.

İrada qalanlar yalnız şəxsi təşəbbüslə gedənlərdir. Təhlükəsizlik qurumları tərəfindən İrana bağlı casus şəbəkələrinə, radikal qruplaşmalara və tələbə mühitindən istifadə edərək dövlət əleyhinə çağırışlar edən şəxslərə qarşı mütəmadi olaraq əməliyyatlar həyata keçirilsə də, Qumdan qaynaqlanan fitnə planları hələ də davam edir.

GünAzTV