Qubada aşkarlanan kütləvi məzarlıqda arxeoloji qazıntılar başa çatıb Bakı. Ülkər Qasımova-APA. Qubada aşkarlanan kütləvi məzarlıqda arxeoloji qazıntılar başa çatıb. Ərazidə tədqiqat aparan elmi ekspedisiyanın rəhbəri Qəhrəman Ağayev APA-ya açıqlamasında qazıntıların üç mərhələdə aparıldığını bildirib: “Bilirsiniz ki, arxeoloji qazıntı işləri aparılan zaman burada iki quyu və iki arx aşkar edilib. Həmin iki arxdan 211 kəllə sümüyü aşkarlanıb. Arxlarda basdırılan insanların sayını ancaq kəllə sümüklərinin sayına görə müəyyənləşdirə bilərik. Apardığımız araşdırmalardan bu nəticəyə gəldik ki, birinci quyuda olan insanların sayı təxminən 300-ə yaxındır. Bu, məzarlıqda 400-dən artıq insanın cəsədinin olduğunu sübut edir. Bu təxmini saydır, çünki quyuda olanların sayı təxminən hesablanıb. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, bundan əvvəl ərazidə sürüşmələr olub, tikinti işləri gedəndə sümüklərin bir qismi məhv edilib. Buna əsaslanaraq qətiyyətlə deyə bilərik ki, bu məzarlıqda 600-dən artıq insan cəsədi olub. Ancaq əlimizdə olan fakt əsasında biz bu rəqəmin 400-dən çox olduğunu deyirik”. Qəhrəman Ağayevin sözlərinə görə, məzarlıqda bu günə kimi aparılan tədqiqatlar nəticəsində güllə izinə rast gəlinməyib: “Bu da onu göstərir ki, buradakı insanların hamısı küt alətlərlə, əzab-əziyyətlə, işgəncə verilərək öldürülüb. İnsanları yaxınlıqda yerləşən hamamda boğduqdan sonra cəsədi bu quyulara atıblar. Birinci quyunun dərinliyi 4,2 metr, diametri 5 metrdir. Çox təəssüf olsun ki, sürüşmə nəticəsində həmin quyunun cəmi 2 metr hündürlüyü, 4,75 metr diametri sahəsi qalıb. Bu həcmi sürüşmədən sonra ancaq qoruyub saxlaya bilmişik. İkinci quyuda təmizləmə işləri zamanı bu quyunu saxlamağın mümkün olmayacağı qənaətinə gəlinib. Həmin quyunun dərinliyi 2 metr, diametri 2,25 metrdir”. Arxeoloq tədqiqatlar zamanı etnoqrafik tapıntılara rast gəlinmədiyini bildirib: “Qazıntılar zamanı düymə, yaxud bəzək əşyaları tapılmadı. Yalnız ikinci quyuda təmizlik işləri zamanı 5-6 yaşlı balaca uşağın yanında misdən hazırlanmış medalyon tapmışıq. Məzarlıqda yeganə etnoqrafik tapıntı budur. Bu da onu göstərir ki, mənfur ermənilər buradakı insanların hamısını soyundurub, üstündəki bəzək əşyalarını götürüb, daha sonra onları öldürüblər. Bu hadisə 1918-ci il mayın ilk ongünlüyündə törədilib. Əslində bu qətliyam doqquz gün davam edib, ermənilər mayın 10-da Şaumyanın göstərişi ilə axşam saatlarında buradan çıxıblar”. Qəhrəman Ağayev həmin dövrdə Xalq Sovetinin fövqəladə komitəsinin üzvü olan Norilskinin həmin hadisələri öz xatirələrində işıqlandırdığını bildirib: “Norilski yazır ki, bu yaşına qədər insanların bu cür qəddarlıqla öldürülməsinin şahidi olmayıb. Onun sözlərinə görə, təkcə Qubada 2000-dən bir az artıq insan öz evlərində qətlə yetirilib. Qubaya gələn 2000 nəfərdən ibarət dəstə bütünlüklə ermənilərdən ibarət olub, dəstənin tərkibində cəmi 5-6 rus var imiş. Norilski həmin ermənilərin yalnız bir məqsədlə - bütün müsəlmanları qırmaq üçün gəldiklərini yazıb. Şaumyan öz məktubunda yazır ki, “sizin əsas vəzifəniz Sovet hakimiyyətini bərqərar etmək yox, orada olan bütün müsəlmanları qılıncdan keçirməkdir”. Bunlar hamısı tarixi materiallardır”. Qəhrəman Ağayevin sözlərinə görə, məzarlığın əhatə etdiyi sahə 514 kvadratmetrdir. Bu ərazinin 494 kvadratmetrində tədqiqat işləri aparılsa da, 20 kvadrat metr sahə toxunulmamış qalıb: “Milli Məclisin sədri Oqtay Əsədov buraya gəldikdən sonra görülən işi beynəlxalq ekspertlərə göstərmək üçün qazıntının müəyyən hissəsini saxlamağa qərar verdik. Bu qərarı ona görə qəbul etdik ki, beynəlxalq ekspertlər burada tədqiqat işləri aparanda hər şeyi öz gözləri ilə görsünlər. Qazıntı sahəsinin cənub-qərb hissəsində 20 kvadrat metr sahəni məhz onlar üçün saxlamışıq”. Qeyd edək ki, bu gün kütləvi məzarlıq yerli icra hakimiyyətinə təhvil veriləcək və burada muzeyin yaradılmasına başlanılacaq. Muzeyin yaradılması ilə bağlı AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun təkliflər hazırladığını bildirən tədqiqatçı, burada şüşədən muzeyin yaradılmasını vacib sayır: “Məzarlıqdan çıxarılan sümüklərin canlı nümayiş olunması üçün şüşədən muzey yaradılmalıdır. Məzarlığın hər tərəfi şüşə ilə ötürülməli, burada böyük bir abidə ucaldılmalıdır”. apa