GünAzTv: Ermənistanın indiyə qədər sözügedən prinsiplərə qəti münasibət bildirməməsi problem olaraq qalır.

Rusiyanın Həştərxan şəhərində Rusiya prezidenti Dmitri Medvedyevin iştirakı ilə Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri İlham Əliyev və Serc Sarkisyan ötən həftə növbəti dəfə bir araya gəldilər. Tərəflər Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tənzimlənməsi ilə bağlı yaranmış son durumu müzakirə etdilər. Azərbaycan prezidentinin ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri ilə keçirdiyi görüşün də əsasını bu məqam təşkil edirdi. Çünki yaxın günlərdə vasitəçilərin regiona səfəri gözlənilir. Onlar beynəlxalq faktaraşdırıcı missiyanın işğal olunmuş ərazilərdə apardığı tədqiqatla bağlı daxili hesabatı təqdim edəcəklər. Bu baxımdan dövlət başçılarının Həştərxan görüşünün bəzi məsələlərə aydınlıq gətirəcəyi və ATƏT-in Astana sammitinə qədər Qarabağa dair danışıqlarda əsas prinsiplərin müəyyənləşəcəyi gözlənilirdi. 

Şübhəsiz, Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya prezidentlərinin imzaladağı birgə Bəyannamə sözügedən proseslərdə əhəmiyyətli rol oynayacaq. 2008-ci il noyabrın 2-də Moskvada imzalanmış birgə bəyannamənin müddəalarını təsdiqləyən prezidentlər vurğuladılar ki, münaqişənin siyasi-diplomatik vasitələrlə tənzimlənməsi atəşkəs reciminin və hərbi sahədə etimad tədbirlərinin möhkəmlənməsi üçün səylərin davam etdirilməsini tələb edir. Bu məqsədlə Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri birinci addım kimi həmsədrlər və Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin dəstəyi ilə hərbi əsirlərin dərhal dəyişdirilməsi, habelə həlak olanların meyitlərinin qaytarılması, eləcə də bu cür məsələlərin müstəsna humanitar xarakterini nəzərə alaraq gələcəkdə bu yanaşmaları rəhbər tutmaq barədə razılığa gəliblər. Görüşdən sonra curnalistlərin suallarını cavablandıran Rusiya prezidenti Dmitri Medvedev bildirib ki, bu, onun iştirakı ilə keçirilən sayca yeddinci görüşdür: “Görüşdə tərəflər humanitar xarakter daşıyan birgə bəyanat razılaşdırıblar. Bu, münaqişənin həllində fikir ayrılıqlarının olduğu bir vaxtda çox mühüm məsələdir. Xüsusi olaraq söhbət, əsir hərbçilərin və həlak olanların cəsədlərinin qeyd-şərtsiz qaytarılması üçün etimad tədbirlərinin möhkəmləndirilməsinə yönələn xüsusi bəyannamədən gedir”.

Ekspertlərin fikrincə, bu qərar Ermənistanla Azərbaycan arasında Dağlıq Qarabağ məsələsi ilə bağlı mövcud olan müxtəlif çətinliklərin aradan qaldırılması baxımından çox vacibdir. Məsələ ondadır ki, tərəflər arasında 1994-cü ildən bəri atəşkəs recimi mövcuddur. Birbaşa hərbi əməliyyatların getməməsi indiyə qədər razılaşdırılmayan məsələlər ətrafında müzakirələrin aparılmasını mümkün edir. Bu baxımdan 2009-cu ildə keçirilən ATƏT xarici işlər nazirlərinin Afina toplantısında irəli sürülən yenilənmiş Madrid prinsiplərinin aktuallığı artır. Həmin sənəd işğal olunmuş torpaqların azad edilməsini, kommunikasiyaların açılmasını, qaçqınların öz yerlərinə qayıtmasını, Dağlıq Qarabağda yaşayan insanların təhlükəsizliyinin beynəlxalq sülhməramlı qüvvələr hesabına təmin edilməsini nəzərdə tutur. Lakin problem Ermənistanın indiyə qədər sözügedən prinsiplərə qəti münasibətini bildirməməsindədir.

Həştərxan görüşündə Rusiya prezidenti onu da diqqətə çatdırdı ki, tərəflər sülh razılaşması və münaqişənin ümumi həllini də müzakirə ediblər. Qeyd edək ki, bu, üçlü formatda cari ildə keçirilən sayca 3-cü görüşdür. Dmitri Medvedev nizamlanma prosesində xeyli irəliləyiş olduğunu desə də, gələcək sülh razılaşmasının əsasını təşkil edən ümumi prinsiplər üzrə məsələlərin hələ ki, açıq qaldığını bildirdi. Onun sözlərinə görə, Rusiya münaqişənin həlli ilə bağlı bundan sonra da səylərini davam etdirəcək: “Biz müəyyən işlər görmüşük. Əgər tərəflər səy göstərsələr, dekabrın 1-2-də ATƏT-in Qazaxıstanda keçiriləcək sammitində ümumi tənzimləmə prinsiplərinin razılaşdırılmış variantına gələ bilərik. Bununla bağlı Xarici İşlər nazirlərinə tapşırıq veriləcəyik. Razılaşdırılmamış məsələlər çox olsa da, tərəflərdə bu məsələlərin həlli ilə bağlı səy var”.

Rəsmi Bakı Şimal dövlətinin vasitəçiliyi ilə keçirilən görüşləri faydalı hesab edir. Medvedevin təşəbbüsü ilə Soçi, Sankt-Peterburq və Həştərxanda təşkil olunan danışıqlar İrəvanın Qarabağ probleminin həllinə olan münasibətində hansı dəyişikliklərin baş verdiyini vasitəçilərə də nümayiş etdirdi. Bu səbəbdən qarşı tərəfə diplomatik təzyiqlərin artdığını söyləmək olar. Ancaq ermənilər hələ ki, mövqelərindən ger çəkilmir. Prezident Administrasiyasının şöbə müdiri Əli Həsənovun fikrincə, məhz Rusiyanın təşəbbüskarlığını davam etdirməsi müsbət nəticələrin əldə ediləcəyinə ümidlər yaradır.

Həştərxan görüşünün nəticələri nəinki Azərbaycanda, həmçinin beynəlxalq səviyyədə də geniş müzakirə olunur. Rusiyalı ekspertlərin fikrincə, tərəflərin son yarım il ərzində heç bir bənd üzrə razılığa gələ bilmədiyini nəzərə alsaq, humanitar xarakterli indiki sənədi irəliyə doğru əhəmiyyətli addım hesab etmək olar. İmzalanmış saziş pozitiv rezonans yarada, danışıqlar prosesinin gedişi ətrafındakı informasiya məkanını dəyişə bilər. Ciddi əhəmiyyətli qərar qəbul olunmasa da, belə razılıq durğunluqdan daha üstündür. Kremldə isə düşünürlər ki, Həştərxan görüşü Moskvanın Ermənistan və Azərbaycanı uzaq mövqelərdən tərpətmək arzusu ilə bağlıdır. Rusiya prezidenti ona heç bir divident gətirməyən bu işə şüurlu şəkildə gedir. Bu iş bundan sonra da davam etdiriləcək. Kreml təmsilçiləri etiraf ediblər ki, hər görüşdən hansısa böyük nəticələr gözləmək qeyri-realdır, lakin burada əsas məsələ Qafqazda sabitliyin yaradılması və yaxın qonşular olan Ermənistanla Azərbaycanın münasibətlərinin normal sistemə qaytarılmasıdır. Üçlü görüşə okeanın o tayından da reaksiya verildi. Minsk qrupunun həmsədr ölkələrindən olan Birləşmiş Ştatlar Rusiya prezidentinin Dağlıq Qarabağ probleminin nizamlanması istiqamətində göstərdiyi səyləri yüksək qiymətləndirir. Rəsmi Vaşinqton hesab edir ki, Həştərxanda qəbul edilən birgə bəyanat Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli məqsədilə davam edən danışıqlar prosesi çərçivəsində hadisələrin müsbət inkişafını özündə əks etdirir. Ağ ev əldə olunmuş razılaşmaların tezliklə yerinə yetiriləcəyinə ümid bəsləyir.

Rəsmi Bakı da son görüşdən müəyyən nəticələr gözləyir. Ən azından Ermənistan problemin onların irəli sürdüyü iddialar əsasında həll olunmayacağını anlamalıdır. Prezident İlham Əliyev Ukraynanın “Den” qəzetinə müsahibəsində bəyan edib ki, Ermənistanda indiki status-kvonun onların maraqlarına uyğun olduğuna dair yanlış təsəvvür var. Qarşı tərəf hər yolla nizamlama prosesini ləngitməyə çalışır. Artıq razılaşdırılmış məsələlər Ermənistan tərəfindən müzakirə mövzusu kimi irəli sürülür. Bu da sülh danışıqlarını sonsuz prosesə çevirməyə xidmət edir. Prezident bildirib ki, Qarabağ münaqişəsi beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında həll olunmalıdır. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü təmin edilməli, işğalçı qüvvələr işğal olunmuş ərazilərdən-təkcə Dağlıq Qarabağdan yox, həm də onun ətrafındakı yeddi rayondan çıxarılmalıdır. 

Ermənistan isə xalqların öz müqəddaratını təyin etmə prinsipi üzərində iddia edir. Edvard Nalbandyanın Mayndorf sazişinin müəddalarının Həştərxan görüşündə də təsdiqini önə çəkməsi İrəvanın Dağlıq Qarabağa müstəqillik iddiasından geri çəkilmədiyindən xəbər verir. Lakin rəsmi Bakı hesab edir ki, indiki dövrdə cəzasız heç bir dövlətin ərazisini işğal etmək və bu işğalı legitimləşdirmək mümkün deyil. Azərbaycan danışıqlar prosesindən imtina etməsə də, problemin hərbi yolla həlli hüququnu özündə saxlayır. Ölkənin hərbi büdcəsinin ildən-ilə artırılması isə bu missiyanın uğurla həyata keçəcəyinə təminat verir. 

“1-ci kanal”ın Analitik Qrupu