GünAzTv: Türk analitiklərin qənaəti budur ki, əgər belə bir hal baş verərsə, savaş təkcə Qafqazı deyil, Kıbrıs və Orta Asiyanı da ağuşuna alacaq. İllərdir Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı fərqli və maraqlı münasibətlər açıqlanır. Bunun dünyanın ən məşhur şəxsləri tərəfindən deyilməsi hadisəyə müəyyən rənglər qatsa da, bəzi fikirlər həm unikallığı, həm də mahiyyət baxımında olduqca fərqli fonun yaranmasına imkan verir. Son dövrlər isə Qarabağda hərbi əməliyyatların yenidən başlaması ilə bağlı qəribə fikirlər ortaya çıxıb. Həmin deyimlərə diqqət yetirilərsə, ümumi mənzərə ondan ibarət olur ki, belə vəziyyətdə dünya müharibəsi baş verəcək. Ermənilər sarılarını udublar Azərbaycanın hərbi büdcəsini 90 faiz həcmində artırmasını açıqladıqdan sonra ermənilər sözün həqiqi mənasında sarılarını udublar. Gələn ilin büdcəsində nəzərdə tutulan müdafiə xərclərini 3,1 milyard dollara çatdıran rəsmi Bakı bununla hərbi qüdrətini daha da artırmaq fikrində olduğunu açıqlayıb. Maliyyə naziri Samir Şərifov öz açıqlamasında bununla bağlı deyib ki, həmin vəsaitin 1,4 milyard dolları ordunun modernləşdirilməsi və yeni silahların alınmasına sərf olunacaq. Ermənistanın gələn il üçün nəzərdə tutduğu ümumi büdcəsi 2,35 milyard dollardır. Hərbi xərclərinə gəldikdə isə 387 milyon dollarlıq bir mənzərə var ortalıqda. Erməni mətbuatı və mütəxəssisləri Azərbaycanın atdığı addımları şübhəsiz diqqətlə izləyirlər. Hər nə qədər erməni iqtidarı bu vəziyyətin bölgədə güc nisbətini dəyişməyəcəyini açıqlasa da, onlar bu deyilənlərə qəti inanmırlar. Həmçinin kifayət qədər narahat olduqlarını da bəyan edirlər. İrəvanın sabiq meri, hal hazırda Erməni Milli Konqresinin (EMK) nümayəndəsi Vahan Xaçaturyan bununla bağlı verdiyi açıqlamasında deyib ki, Ermənistanın Azərbaycanla yarışması mümkün deyil. Onun sözlərinə görə, ölkə iqtidarı Azərbaycanla yaradıcı dialoq aparmalıdır. Erməni ekspertlər isə bildirirlər ki, Azərbaycan hökuməti ayırdığı 1,4 milyard dollar pulu Ukrayna, İsrail, İran, Pakistan, Belarus və Rusiya kimi ölkələrdən silah satın ala bilər. Bundan başqa, erməni mütəxəssislər onu da deyirlər ki, Rusiya gələn il Azərbaycana S-300 raket sistemi sata bilər. Həmçinin rəsmi Bakının Çin-Pakistan istehsalı olan 24 ədəd JA-17 markalı təyyarələr alması artan hərbi qüdrətin göstəricisidir. Qarabağda müharibə dünya müharibəsi deməkdir? Qarabağda müharibənin başlanması fonunda dünya mühaibəsinin start götürəcəyini iddia edənlərin olduğu hələ əvvəldən bəlliydi. Ötən gün isə Türkiyənin ən məşhur analitik xəbər portallarından biri olan «İyibilgi» bu barədə növbəti təhlili ilə çıxış edib. Portal yazır ki, Azərbaycanla Ermənistan arasındakı əlaqələrin normallaşması üçün xüsusi ilə Qərb ölkələri tərəfindən nə qədər fərqli siyasət yürüdülsə də, bu, bəzən çətinliyi özündə göstərir. Ancaq bu prosesin zaman içində xoş niyyətləri ilə yanaşı, zəhərləyici effekti ilə də diqqəti çəkir. «İki ölkə arasında yaranmış problemin əsas səbəbkarı Qarabağ münaqişəsidir. Amma ortada bir məsələ daha var ki, o da Türkiyənin Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı mövqeyinin dəyişməməsidir. Təbii ki, işğal başa çatmadan Türkiyə Ermənistana qarşı münasibətini dəyişməməlidir». Portalın analitikləri vurğulayırlar ki, hal hazırda cəbhə xəttində «mini toqquşmalar»ın davam etməsinin bəzi proseslərə təsirləri də təkan verir. Analitiklər bildirirlər ki, həm Bakı, həm də İrəvan bir birləri haqqında danışarkən bəyanatlarına bir o qədər diqqət etmirlər. «Bu səbəbdən ABŞ, AB, zaman-zaman Rusiya və Türkiyənin cəhdləri çox vaxt acılı və yavaş olur». Analitiklər yazırlar ki, baş verənlərin ümumi mənzərəsi ondan ibarətdir ki, Qarabağda hərbi əməliyyatların başlanılması istiqamətində atılacaq hər hansı bir addım böyük bir coğrafiyanı ağuşuna ala bilər. Hətta onların bununla bağlı sennnariləri də var. İlkin sennariyə görə, Qarabağda müharibə başlayarsa, Rusiya və Türkiyə üz-üzə gələ bilərlər. «Bu sürətli və böyüyən qartopunun nəhəng qar yığınağına dönməsi qədər zaman alar. Nə yaxşı ki, bu iki ölkənin başında dayanan şəxslər qeyd olunan vəziyyəti görə bilirlər və bu səbəbdən də mümkün qədər ehtiyatlı davranırlar. Ancaq Rusiya-Türkiyə deyiləndə belə tüklərin tikan-tikan olması lazımdır. Bəllidir ki, Ermənistan boğazına qədər Rusiyadan bağlı ölkədir. Ermənistana hücum etmək demək, bir çox bağlantılı bölgələri də ayağa qaldıra bilər. Amma bu zaman ilk ayağa qalxan Moskva olacaq. Azərbaycanı vurmaq demək isə Türkiyə və Türk Respublikalarını vurmaq deməkdir. Daha dəqitq ifadə edərsək, burada bütün oyunçuların arxasında böyük güclər dayanır». Ekspertlərin ikinci sennarisi də çox maraqlıdır. Onlar hesab edirlər ki, eyni müharibə Türkiyə-İran münasibətinə də təsir edə bilər. Onların sözlərinə görə, Azərbaycan, Rusiya və Xəzər hövzəsi ölkələrinin İranla yaxın əlaqələri var. «Lakin Tehran üçün bu aralar əsl oyunçulardan biri olan Türkiyə də xeyli önəmlidir. Belə vəziyyətdə İran nə edər? Bəziləri, Azərbaycanı, bəziləri də Ermənistanı dəstəkləyəcəyini deyə bilər. Hər iki versiya mümkündür. Lakin gözardına vurması da real versiyalardan sayılandır. Çünki belə bir vəziyyətdə Ankara İranın arxasında dayanmağı da istəyə bilər». Analitiklər hesab edirlər ki, bu vəziyyətdə İsrail və ABŞ-ın qarşısındakı İranın əlini gücləndirəcəyindən Tehran hakimiyyəti iki ölkə arasındakı müharibəyə əl uzatmasa da, heç toxunmaya da bilər. Üçüncü sennari isə budur ki, Qarabağda müharibə başlayacağı təqdirdə, Kıbrısda da tarazlıqlar pozulacaq. Ekspertlər vurğulayırlar ki, burada əlaqənin olmadığını düşünənlər yanılırlar. «Əgər Rusiya-Türkiyə əlaqələri pozularsa, Cənubi Kipir də ən az Ermənistan qədər Rusiyaya bağlı bir ölkə olduğundan orada da qarışıqlıq meydana çıxa bilər». Analitiklərin dördüncü versiya kimi, Qafqazda vəziyyətin tamamilə alt-üst olmasını göstərirlər. Onların rəyinə görə, Qarabağda müharibə başlayacağı təqdirdə, bütün Qafqazda münaqişə ocaqları baş qaldıracaq. «Gürcüstanla bərabər, Şimali Qafqazda da xoşagəlməz hadisələr baş qaldıracaq. Amma işlər bununla da bitməyəcək və müharibə Orta Asiyanı belə narahat vəziyyətə gətirəcək». Türk ekspertlərin sonuncu sennarisi belədir ki, əgər Qarabağda müharibə başlayarsa, İsrail əlinə fürsət düşübmüş kimi davranaraq, İrana zərbə endirəcək. «ABŞ isə Ermənistanla Azərbaycan arasında başlayaycaq bu savaşa birmənalı şəkildə qarşı çıxacaq. Təbii ki, sona qədər çalışacaq ki, baş verənləri önləsin. Amma burada zamanlama çox mühümdür. Obamanın nüfuzdan düşdüyü bir vaxtda baş verəcək belə bir sennari tarazlıqları dəhşətli şəkildə çətinliyə sala bilər». Türk ekspertdən yeni köhnə təklif Türkiyənin tanınmış ekspertlərindən biri olan Cağrı Erhanın bu məsələyə olan münasibəti isə bir tərəfdən yenidirsə, digər tərəfdən indiyə qədər gündəmə gətirilmişlər sırasındadır. Türk analitik deyir ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında müharibənin önünü kəsmək və Qarabağ münaqişəsini həll etmək üçün ilk növbədə QHT-lər fəallıq nümayiş etdirməlidir. Onun sözlərinə görə, hazırkı məqamda cəbhə xəttində yaşanan gərginliklər geniş miqyaslı müharibənin başlaması üçün əlverişli imkanlar yarada bilər. Erhan hesab edir ki, bu səbəbdən iki ölkənin ictimaiyyətini bir birinə yaxınlaşdırmaq vəzifəsi QHT-lərin üzərinə düşür. «QHT-lər neytral olduqları qədər, cəmiyyətlərin problemlərini, onların bir birinə yaxınlaşdırmanın yollarını da yaxşı bilirlər. Bu səbəbdən də Qarabağda müharibənin önlənilməsi üçün onların imkanlarından yararlanması faydalı hesab olunandır». Türk ekspert açıqlamasının sonunda onu da deyir ki, bu gün bölgədə baş verməsi mümkün olan müharibənin qarşısı alınmazsa, bundan təkcə Qafqaz deyil, həmçinin Xəzərin o biri tayı da ciddi sıxıntı çəkəcək. «Qarabağda hərbi əməliyyatların başlaması mahiyyət etibarı ilə Qafqazı əhatə edə bilər düşüncəsi yarada bilər. Lakin proseslərin gedişatı belə deməyə əsas verir ki, bu savaş təkcə Qafqazı deyil, həmçinin Orta Asiyaya da öz təsirlərini buraxacaq. Bu isə böyük bir regionun odun içinə atılması deməkdir». /TİA.AZ/