GünAzTv: Türkiyədə fəaliyyət göstərən “XXI Yüzillik İnstitunun” tanınmış siyasi analitiklərindən olan Arif Kəskinin Günaz.tv Mətbuat mərkəzinə eksklüziv müsahibəsini təqdim edirik:

 Müsahibədə əsasən “Bu gün Qarabağ məsələsi dünya Azərbaycanlılarının ümümmilli problemidirmi? Ümümiyyətlə, İran xarici siyasətində Ermənistan hansı rolu oynayır? Bölgədə müharibə riski gözlənilirmi?” kimi suallara cavab axtardiq.

-Bəzən belə bir fikir eşidirik ki, Güney Azərbaycanın Qarabağ adlı problemi yoxdur. Sizcə, Qarabağ dünya Azərbaycanlılarının problemi deyilmi?

-Qarabağ dünyanın hər bir yerində yaşayan Azərbaycanlıların ümümmilli problemidir. Onu qeyd edim ki, Qarabağ problemi həll edilmədikcə Azərbaycanda istənilən normallaşma olmayacaq. Çünki nəzərə alsaq ki, bu gün Qarabağ münaqişəsində Azərbaycan məğlub tərəfdir. Azərbaycanın məğlubiyyət duyğusu onun millətləşmə prosesini zədələyir. Hər bir Azərbaycanlı istər-istəməz şüur altı olaraq özünü zəif, torpağını itirmiş olaraq görür. Bu, Azərbaycanın dünyadakı imici və prestijinə və əsas da Qarabağ problemi  Azərbaycanın milli, mənəvi və əxlaqi inkişafına zərər verir. Onun milli-siyasi enerjisini yox edir. Azərbaycanın əl-qolunu bağlayır. Onu başqa ölkələrin dəstəyinə möhtac edir. Regionda istədiyi və laiq olduğu nüfuz və təsir imkanı olmur. Münaqişə uzandıqca regionun ümumi inkişafına mənfi təsir edir. Ona görə Qarabağ münaqişəsi Azərbaycan xeyrinə həll olunmalıdır.

Bu torpaqların ilk yerli sakinləri türklər olublar. Üstəlik, Qarabağ bir coğrafi ərazi olmaqla yanaşı, eyni zamanda Azərbaycanın siyasi-ictimai və mədəniyyət tarixində azərbaycan türklərinin milli kimlik mərkəzi rolunu oynayıb.

Qarabağ məsələsi Güney Azərbaycanlıları üçün də önəmlidir.  İran rejiminin neçə illərdir apardığı assimilliyasiya siyasəti nəticəsində Güney Azərbaycanlıların düşüncəsində Qarabağ lazımı qədər yer tutmadığı ortadadır. Bu gün Güney azərbaycanda milli kimlik mübarizəsi yüksəldikcə, assimilliyasiya azaldıqca və insanlar öz milli kimliklərinə geri döndükcə, Güney azərbaycanlıların şüurunda Qarabağ məsələsi mərkəziyyət qazanır. Belə olan halda Qarabağın mərkəziyyət qazanması qaçılmazdır, buna maneələrin törədilməsi isə mümkünsüzdür.

-İran Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını elan edir. Ancaq görünən odur ki, İran-Ermənistan arasında münasibətlər gündən-günə inkişaf edir. Bu gün konkret olaraq İranın xarici siyasətində Ermənistan hansı önəmi daşıyır?

-Ermənistan İranın iki üzlü siyasətinin göstəricisidir. Özünü İslam dünyasının lideri olaraq iddia edən İran Ermənistan kimi xristian bir dövləti himayə etməsi bir daha göstərir ki, bu dövlət islam prinsiplərindən uzaqdır. İran Ermənistana fars milliyyətçiliyi prizmasından baxmaqdadır. Fars milliyyətçiliyi idelogiyasi Azərbaycan və türk düşmənçiliyi üzərinə formalaşıb. Həm də münaqişənin həll olunmaması və uzanması İranın xeyrinədir.

Ermənistanın Azərbaycanla gərgin münasibəti, eyni zamanda Azərbaycanın böyüməsi və İrandakı türklər üçün bir çəki mərkəzi olmasını qarşısını alır. Ayrıca Azərbaycan-Ermənistan savaşı, hər iki dövləti İrana doğru yönəldir.

İkincisi, İran Ermənistanın Rusiyadan ayrılıb, qərbin təsir dairəsinə düşməsini istəmir. Başqa bir ifadəylə desək İran, Ermənistanın Rusiyadan ayrılıb, qərbə  yaxınlaşmasından qorxur və bunun qarşısını almaq üçün özü məcbur olub, Ermənistanı dəstəkləyir və öz təsir dairəsində saxlamaq istəyir.

Bir tərəfdən İran, Ermənistanı, Türkiyənin Qafqazdakı fəaliyyətini məhdudlaşdırmanın vasitələrindən biri olaraq görür, digər tərəfdən də Avropa və ABŞ-dakı Erməni diasporunun qlobal siyasətdə müdaxil olaraq özünə bəzi qapılar aça biləcəyini düşünməkdədir.

-Gələcəkdə yenidən Türkiyə-Ermənistan sərhədlərinin açılması prosesi gözlənilirmi?

-Təəssüf ki, Türkiyə hələ də Azərbaycanın önəmini lazımı qədər anlamış deyil. Azərbaycan Türkiyənin dünyada ən çox etibar edə biləcəyi ölkədir. Azərbaycan türkləri Türkiyəni sevir və onun dərdlərini öz dərdləri kimi bilirlər. Bu gerçəklik xarici siyasət üçün də çox əhəmiyyətlidir. Azərbaycan, Türkiyənin Qafqaz regionundakı ən yaxın dostudur. Qafqazlara çıxan qapısı və oradakı dayanacağıdır. Türkiyənin enerji siyasətində Azərbaycan önəmli rol oynayır. Əgər Azərbaycan olmazsa Türkiyənin enerji siyasəti uğurlu ola bilməz.

Zamanında AKP bunları bilmirdi və zamanla da öyrənməyə başladı. Bu gün Azərbaycanı itirmək Türkiyə üçün böyük xəta olar. Onun cəzası Türkiyə üçün baha başa gələ bilər. Türkiyə son zamanlar bu həqiqəti anlamaya başlayıb. Ancaq yenə də olanlar olub. AKP Türkiyə-Azərbaycan münasibətinə çox zərər verdi. İki ölkə arasındakı illər boyu yaranan dərin etibar və güvən duyğusunu zədələdi. Türkiyə hakimiyyəti Azərbaycanlıların güvən və etibarını yenidən qazanmalıdır. Azərbaycanın zərərinə ola biləcək hər işdən uzaq durmalıdır.

Bunları hesablamayıb sərhədləri açmağa qalxarsa Türkiyə-Azərbaycan münasibəti alt-üst olar. Azərbaycan-Türkiyənin münasibətlərinin pisləşməsi Türkiyənin həm daxili, həm də xarici siyasətinə böyük zərər verər. Ona görə bundan sonra Azərbaycanın razılığı olmadan sərhədləri açmağa təşəbbüs edəcəyinə inanmıram.

-Bəs yenidən bölgədə müharibə riski gözlənilirmi? Sabah müharibə başlayacağı təqdirdə necə Rusiya Ermənistanı açıq şəkildə müdafiə edirsə, eyni zamanda qardaş Türkiyə Azərbaycanı müdafiə edəcəkmi?

-Hazırda Qarabağ münaqişəsi dinç və sülh yoluyla həll olunacaq problem deyil. Bunun həlli üçün əsas önəmli məsələlər ümümmilli iradə lazımdır. Bununla yanaşı Azərbaycanın güclü iqtisadiyyatı, hərbisi, çox tərəfli və təsirli imkanlara malik diplomatiyası olmalıdır. Bunlar olmadıqca bir iş görmək mümkün deyil.

Ermənilər Qarabağı təkbaşına hərbi yolla ala bilməzdilər. Bu siyasətin gerçəkləşməsində Rusiya, İran və bəzi Avropa ölkəsi ermənistana yardım elədi. O, zaman Azərbaycan meydanda tək qaldı. Ermənistan bir çox ölkə tərəfindən himayə edilirdi. Azərbaycana yardım edilmədi. Məsələnin həllinin mürəkkəbliyi də elə buradadır. Azərbaycan dövləti yaxşı bilir ki, sabah müharibəyə başlasa onun qarşısında hansı dövlət duracaq. Yenə də Rusiya, İran və bəzi avropa ölkələri Ermənistana kömək edəcək. Elə buna görə  də, Azərbaycan yeni bir hərbi-siyasi konsepsiya ortaya qoymalıdır. Hazırda Türkiyə-Azərbaycan arasında hərbi ittifaq güclü şəkildə qurulmalıdır və əlaqələr bu istiqamətdə davam etməlidir.

Azərbaycanın balans siyasəti bir yerə qədər yaxşıdır, ancaq regionda çox şey dəyişir. İran nüvə silahına sahib olmağa doğru gedir. Rusiya-Ermənistan hərbi münasibətləri daha dərinləşir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri yenidən formalaşmalıdır. Bu siyasət reallaşarsa həm gələcəkdə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini zərər verəcək addımlardan, həm də hər iki dövlət milli maraqlarını daha rahat qoruya bilərlər.

Azərbaycan-Ermənistan arasında müharibə olarsa, istər-istəməz Türkiyə prosesin içinə daxil olacaq. Çünki  Türkiyə ictimaiyyətində dərin, sonsuz Azərbaycan sevgisi var. Ancaq buna baxmayaraq yenə də işi sağlam əsaslar üzərində qurulmalıdır. Qeyd etdiyim kimi mütləq Türkiyə-Azərbaycan arasında hərbi ittifaq strateji səviyyədə qurulmalıdır. Söhbətləşdi: Elnur Eltürk