GünAzTv mətbuat mərkəzi "XXI əsr Türkiyə" İnstitutu Yaxın Şərq Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru Arif Kəskinin “Həftə içi” qəzetinə verdiyi müsahibəni olduğu kimi təqdim edir:

Türkiyədə sentyabrın ilk yarısında konstitusiyanın dəyişdirilməsinə dair referendum keçirildi və məlum olduğu kimi, əhalinin 58 faizi "hə", 42 faizi isə "yox" dedi. Maraqlıdır, bundan sonra ölkədə nə baş verəcək, inkişaf, yoxsa tənəzzül? O da qəribə idi ki, referendumda kürdlər və ermənilər Ərdoğanın mövqeyindən çıxış edərək "hə" çoxluğuna nail olmaq üçün dəridən-qabıqdan çıxdılar. Biz də bu mürəkkəb siyasi mənzərəni bu ölkədə fəaliyyət göstərən "XXI əsr Türkiyə" İnstitutu Yaxın Şərq Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru Arif Kəskinlə canlandırmağa çalışdıq.      - Referendumun nəticələrini iki baxımdan təhlil etmək olar: qısa və uzun zaman çərçivəsində. Qısa vaxt ərzində AKP-nin güclənəcəyi, müxalifətin üzərində daha çox təzyiqetmə imkanı qazanacağı, mühafizəkarlaşmanın artacağı məlumdur. Referendumun AKP-nin prezident sistemi yaratmaq arzusunun gerçəkləşməsinə və Rəcəb Tayyib Ərdoğanın dövlət başçısı postuna gətirilməsinə, eləcə də Amerika modelində bir sistemin qurulmasına zəmin yaratdığı göz qabağındadır. Türkiyənin bu sistemə keçməsi demokratiya və insan haqlarının inkişafına mənfi təsir edəcək. Bu gün Ərdoğanın dövlət başçısı olma ehtimalı yüksəkdir. Uzun zaman çərçivəsində baxdıqda isə Türkiyənin uğur qazanma ehtimalının böyük olduğunu görərik. Yəni bu proseslərdə Türkiyə də daha çox demokratikləşəcək. Bu gün Türkiyənin həlli vacib olan mürəkkəb sosial-siyasi problemləri mövcuddur. Eyni zamanda Türkiyə din, dövlət və siyasət arasında tarazlığı hələlik tənzimləyə bilməyib. Cəmiyyətimizin böyük bir hissəsində müasirlik və dövlət hüququ anlayışı eyni səviyyədə deyil. Özü də bu iki anlayış arasında ziddiyyətlər var. Bunlar Türkiyənin siyasi həyatının dinamikliyini təşkil edir. Ölkə daxilindəki indiki qütbləşmənin əsaslarından biri də məhz bu ziddiyyətlərlə bağlıdır. Şəxsən mən Türkiyədə dindarlar üçün hər hansı problem olmadığını düşünürəm, hansı ki onların özləri bunun əksini fikirləşir. Elə məsələ də burada qəlizləşir. Nə qədər ki hökumət bu ziddiyyəti çözməyib, ölkədə dərin və çoxcəhətli siyasi-ictimai çəkişmə davam edəcək. Yeri gəlmişkən, AKP bu ziddiyyətdən öz xeyrinə uğurla istifadə etməkdədir.       - Maraqlıdır, Türkiyənin Mərmərə, Egey və Aralıq dənizlərinin sahilində yerləşən vilayətlərinin əhalisi referendumda "yox", Anadolu camaatı isə "hə" deyibg       - Türkiyə cəmiyyəti din, siyasət və dövlət baxımından bölünüb. Anadolu camaatı dövlətin müasirləşmə siyasətinin doğru olmadığını və dəyişməsinin vacibliyini düşünür. Ölkənin dənizsahili vilayətlərinin əhalisi isə əksinə, müasirlik anlayışını düzgün variant kimi qəbul edir. Bu qütbün fikrincə, AKP ölkədə islam dövləti yaratmağı qarşısına məqsəd qoyub və qələbə çalacağı təqdirdə onların müasir həyat tərzinə təsir göstərməyə başlayacaq. Bu isə Türkiyədə çox dərin siyasi çəkişmənin olduğunu göstərir. Bu gün Türkiyədə dövlətin dəyişməsini istəyənlərin sayı daha çoxdur. Amma bunu sosial baxımdan təhlil etmək lazımdır. Ümumilikdə götürsək, Türkiyə əhalisinin coğrafi olaraq sahillərə və Anadoluya bölünməsi ölkədaxili qarşıdurmaya yol açmayacaq.       - Bu gün Azərbaycanda bir çoxları "hə" cavabının kürdlərə sərfəli, Atatürk ideyalarının tərəfdarlarına isə zərbə olduğunu fikirləşirlərg      - Referendumun nəticələrinə baxdıqda vəziyyətin kürd millətçilərinin xeyrinə olduğunu görürük. Onlar həm boykot qərarı ilə, həm də "hə" deməklə uğur qazandılar. Yəni boykot edərək cənub-şərq vilayətlərində özlərinin söz sahibi olduqlarını isbatladılar. BDP seçkiləri boykot edərək öz gücünü göstərmək, dövlətlə danışıqlarda tərəf olmaq istəyirdi. Hələlik onun məqsədinə çatdığını demək mümkündür. Çünki BDP ilə AKP arasında danışıqlar başlayıb. Digər tərəfdən "hə" cavabı da kürd qruplarının xeyrinədir. Bu gün Türkiyədə çox ciddi kürd millətçiliyi problemi yaşanmaqdadır. Bu bölücü hərəkat terror yolu ilə ölkəyə zərər verə biləcək çox ciddi imkanlara sahibdir. Yeri gəlmişkən, millətçilər elitar təbəqədə də nüfuz sahibidir. Hətta onlar bu gün Böyük Millət Məclisində oturublar. Bu, Türkiyənin daxili və xarici siyasətinin birincidərəcəli problemidir, Türkiyənin əl-qolunu bağlayaraq onu sərbəst hərəkət etməyə qoymur. Ankara bu çətinliklərdən necə yaxa qurtaracağını bilmir. Yeri gəlmişkən, türk cəmiyyəti sözügedən problemlərin həlli məsələsində də bölünüb. Bəziləri PKK ilə danışıqları düzgün saysalar da, əksəriyyət bunun əleyhinədir. AKP hakimiyyəti dönəmində türk ordusu üzərində ciddi təzyiqlər indiyədək davam edir. Elə PKK öz mövqeyini ona görə gücləndirib ki, ordu müəyyən mənada zəiflədilib. Bu gün bir çoxları Türkiyənin bölünəcəyini deməkdədir. Düzdür, bu mümkün görünməsə də, hər halda, Türkiyə əvvəlki Türkiyə olmayacaq.       - Kürd partiyası olan BDP referendumu boykot etməklə, əslində, CXP və MHP-ni dəstəklədi, PKK isə "boykot" dedi. Sizcə, referendum zamanı BDP və PKK CXP ilə MHP-ni onlarla eyni mövqe sərgiləməyə məcbur etmədimi?      - Siyasət çox mürəkkəb prosesdir. Bəzən düşmənlərlə eyni cəbhədə dayanmaq da lazımdır. Siyasətin mahiyyyəti elə bundadır. Ancaq referendum məsələsi göründüyündən daha fərqli analiz edilə bilər. MXP - CHP və BDP - PKK qütblərini eyni cəbhədə görmək doğru deyil. Fikir verin: BDP boykot etdi, MHP - CXP cütlüyü isə seçkiyə qatıldı. BDP konstitusiya paketində bütün maddələri qəbul edirdi, amma bəzi iradları vardı. BDP - PKK cütlüyü paketdəki maddələrin daha çox genişləndirilməsini istəyirdi. MHP ilə CXP isə əksinə, paketin hədəfini bölücülük olaraq görürdü.       - Bir maraqlı fakt da budur ki, ermənilərin hamısı Ərdoğanı dəstəkləyərək səsvermədə "hə" dedi. Konstitusiya dəyişikliyi onları niyə bu qədər sevindirib?       - Ermənilər düşünürlər ki, AKP-nin hakimiyyətdə qalması və güclü mövqe sahibi olması onların xeyrinədir. AKP-nin Ermənistan siyasəti Azərbaycanın zərərinədir. Bu partiya Ermənistanla qapıları açmaq və diplomatik münasibətləri bərpa etmək istəyirdi, amma bacarmadı. Azərbaycan hakimiyyətinin və ictimaiyyətinin sərt reaksiyası, eyni zamanda Azərbaycanın itirilməsi qorxusu Türkiyədə çox ciddi nigarançılıq yaratdı. Türkiyədə heç bir hakimiyyət Azərbaycanı itirmək barədə düşünə bilməz. Bakı - Ankara münasibətləri pisləşərsə, Türkiyə daha çox ziyan çəkəcək və AKP bu həqiqəti yaxşı bilir. Bir məsələni də unutmaq olmaz ki, Türkiyədə Azərbaycana sevgi göründüyündən daha güclüdür. AKP Ermənistanla diplomatik münasibət qursaydı, referendumda "yox" cavabı çıxardı. Ona görə də AKP bundan qorxaraq geri çəkildi. Azərbaycan Türkiyənin Qafqazda yeganə etibar etdiyi ölkədir. Türkiyənin neft - qaz siyasətinin təməlini Azərbaycan təşkil edir. AKP bunları gec öyrəndi və öyrənən kimi də geri addım atdı. AKP-nin Ermənistanla münasibət qurmaq istəyi, geri addım atmasına baxmayaraq, Azərbaycanın zərərinə oldu, Ermənistanın isə gücünə güc qatdı. Məhz bu istək Rusiya və İranın Ermənistana münasibətinin daha da yaxşılaşması ilə nəticələndi. Son illərdə Ermənistan Azərbaycanın hərbi gücünün artmasından qorxmağa başlamışdı. Amma Türkiyə "qapıları açacağam" dediyi andan Ermənistan rahatlandı. İrəvan AKP hakimiyyətdə olduğu müddətdə Azərbaycanın öz torpaqlarını hərbi yolla azad etməyəcəyini düşünür. Bu çox önəmli məsələdir. Yaxşı ki, AKP yanlış siyasətini davam etdirmədi, yoxsa çox ağır nəticələrlə qarşılaşardıq. Türkiyə - Azərbaycan münasibətlərində qardaşlıq bağına söykənən bir romantizm var. Bu isə həm Türkiyənin, həm də Azərbaycanın xeyrinədir. Ancaq bu əlaqələri daha da gücləndirmək lazımdır. Rusiya - Ermənistan hərbi müqaviləsi Türkiyə - Azərbaycan münasibətlərinin daha da sıxlaşmasını zəruri edir. Hələlik Türkiyə bu reallığı yetərincə anlamayıb. Vüsal Tağıbəyli