GünAzTv: Tarix elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Vaqif Abışovun sözlərinə görə,  Türkmənçay müqaviləsi qüvvədən düşərsə onda Gərək Azərbaycan birləşsin.

İran parlamentinin milli təhlükəsizlik komissiyasının üzvü Seyid Hüseyn Nəqəvi Hüseyni jurnalistlərə açıqlamasında İranın Xəzər dənizindəki hüququndan danışarkən İranla Rusiya arasında imzalanmış Türkmənçay müqaviləsinin başa çatdığını bildirib.

"Media forum" saytının məlumatına görə, Seyid Hüseyn Nəqəvi Hüseyni bildirib ki, Xəzər hövzəsinin statusunu müəyyənləşdirmək üçün Xəzəryanı ölkələr arasında aparılan bütün danışıqlar nəticəsiz qalıb: "İranın bir sıra bölgələri Türkmənçay müqaviləsinə əsasən Rusiyanın ixtiyarına (açıqlamasında Seyid Hüseyn Nəqəvi Hüseyni "keçmiş Sovet İttifaqının ixtiyarına" deyib - "Media forum") verilib. Lakin bu müqavilənin müddətinin başa çatması o deməkdir ki, İran İslam Respublikasının bu bölgələrdəki əvvəlki hüququ yenidən bərpa edilə bilər. Bununla belə, Türkmənçay müqaviləsindən sonra bu ölkələrdə (MDB ölkələrini nəzərdə tutur - "Media forum") müəyyən olaylar baş verdi. Hazırkı beynəlxalq bölgülər də həmin müqavilədən sonra ortaya çıxıb. Dünya ictimaiyyətində rəy yaratmaq lazımdır ki, bu ərazilər vaxtilə İrana məxsus olub və Xəzər dənizinin mülkiyyəti də tamamilə İranın ixtiyarında olub.İran İslam Respublikasının mövqeyi belədir ki, Xəzərin İran hakimiyyəti altında olan sektorunda dəyişiklik baş verməyib. Dəyişiklik yalnız keçmiş sovet hakimiyyətinin nəzarəti altında olan hissədə baş verib. Məhz buna görə də İranın Xəzər dənizindəki payının həcmində dəyişiklik olmamalıdır. Lakin Xəzəryanı ölkələr arasında bu barədə fikir ayrılığı var. Onlar daha böyük iddialar irəli sürür, İranın payına etiraz edirlər".Seyid Hüseyn Nəqəvinin fikirləri İranın Azərbaycan Respublikasına qarşı növbəti ərazi iddialarını əks etdirir. Bu onu göstərir ki, İran Azərbaycanın yalnız Xəzər dənizindəki ərazilərinə deyil, bütün torpaqlarına sahib çıxmaq arzusundadır. Xatırladaq ki, bu günlərdə İranın Şimal meşələrinin mühafizəsi idarəsi Azərbaycana məxsus Hirkan milli parkına da iddia qaldırıb. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi ilə Cənubi Azərbaycanı işğal edən fars şovinistlərinin daimi məqsədlərindən biri Güney Azərbaycan torpaqlarını da zəbt etmək olub. Seyid Hüseyn Nəqəvinin iddiaları noyabrın 19-20-də Xəzərin statusuna həsr olunmuş sammitdə iştirak etmək üçün Bakıya gələn İran prezidenti Mahmud Əhmədinejadın Azərbaycan Respublikası haqqında dediyi "qardaş ölkə" ifadəsinin səmimiyyətdən nə qədər uzaq olduğunu bir daha təsdiqləyir. Tarix elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Vaqif Abışovun sözlərinə görə, Türkmənçay müqaviləsi qüvvədən düşərsə, İran rəsmiləri onu da nəzərə almalıdır ki, Azərbaycanın birləşməsi məsələsi gündəmə gələ bilər: "Biz də istəyirik ki, Türkmənçay müqaviləsinin nəticələri ləğv edilsin, Azərbaycan bütövləşsin. İran parlamentinin deputatı Türkmənçay müqaviləsinin qüvvədən düşdüyünü o mənada deyir ki, İran Qüzey Azərbaycana qarşı daim ərazi iddialarıyla çıxış edib. Bunu biz 1918-ci ildə də gördük. İran 1918-1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyini tanımayıb. Şərt irəli sürüblər ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin adından Azərbaycan sözü götürülsün. Məcbur olub Qafqaz Azərbaycanı sözünü işlədiblər. İran tarix boyu, bu gün də Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini və ərazi bütövlüyünü qəbul etmək istəmir. Baxmayaraq ki, İranla ikitərəfli əlaqələrimiz var, onlar şovinist siyasətlərindən əl çəkmirlər. İran hesab edir ki, SSRİ dağıldığına görə Türkmənçay müqaviləsinin şərtlərinə yenidən baxmaq lazımdır. Bəli, bu müqavilənin şərtlərinə yenidən baxmaq olar, amma Azərbaycanın əvvəlki ərazilərini bərpa etmək şərtilə. Türkmənçay müqaviləsi 1828-ci il fevralın 9-dan 10-a keçən gecə Azərbaycan nümayəndələrinin iştirakı olmadan Rusiya imperiyası ilə Qacarlar imperiyası arasında bağlanıb. Nəticədə, böyük bir xalqın torpağı ikiyə parçalanıb. Bunun nəticəsidir ki, hazırda İranda Azərbaycan türklərinin sayı farslardan çoxdur. Yəni bu torpaqlarda 35 milyon azərbaycanlı yaşayırsa, farsların sayı 25 milyondur. Şimali Azərbaycanda da tarixi sənədlər sübut edir ki, 1828-ci ilə qədər xanlıqlar olub. Qarabağ xanlığı, İrəvan xanlığı, Şəki xanlığı, Gəncə xanlığı, Quba xanlığı, Bakı xanlığı, Lənkəran xanlığı və sairə. Ağa Məhəmməd Şah Qacar Cənubi Azərbaycanı öz hakimiyyəti altında birləşdirə bilmişdi. Amma Şimali Azərbaycan Türkmənçay müqaviləsinə qədər əsarət altında olmayıb. Bu da onunla bağlı idi ki, xanlıqlar ikitərəfli siyasət aparıblar. Bir qrupu Rusiya imperiyası ilə, bəziləri Qacarlar hakimiyyəti ilə, bir qrupu da Osmanlı imperiyası ilə əməkdaşlıq ediblər. Onlar öz müstəqilliklərindən imtina siyasəti aparmayıblar. Yalnız Qacarlar sülaləsi zəifləyəndən sonra yaranmış tarixi şəraitdən Rusiya imperiyası istifadə etdi. Onu da deyim ki, Türkmənçay müqaviləsinin Rusiya tərəfindən hazırlanmış variantında Azərbaycan xanlıqları, İran tərəfindən hazırlanmış variantında isə "Azərbaycan vilayəti" sözü işlənir. 1979-cu ildə nəşr olunmuş bir kitabın müəllifi Türkmənçay kəndinə gedir və görür ki, kənd çox pis vəziyyətdədir, palçığın içindədir. Kənd sakilərinin birindən soruşur ki, bu kənd tarixə düşüb, niyə belə vəziyyətdədir? Bura Tehranla Təbrizin arasında yerləşir, inkişaf etməli idi. Kəndli cavab verir ki, Azərbaycan ərazisi bu kənddə parçalandığına görə, Allah-təala buranı qarğıyıb. Yəni bütün sənədlər sübut edir ki, bu yerlər Azərbaycan ərazisidir. İranın Azərbaycan Respublikasına ərazi iddiaları irəli sürməsi cəfəngdir. İran Şimali Azərbaycana Aran deyə müraciət edir". Tarixçi alim bildirdi ki, Türkmənçay müqaviləsinə qədər Xəzər dənizinin İrana məxsus olması barədə deyilənlərin də heç bir əsası yoxdur. Xəzər dənizində şimaldan Rusiyanın, qərbdən Dərbənd xanlığının, Quba xanlığının, Bakı xanlığının donanmaları üzüb: "Türkmnəçay müqaviləsinə qədər Xəzər dənizinə heç bir dövlətin rəsmi statusu olmayıb. Xəzərin sularından Azərbaycan xanlıqlarının gəmiləri də, Qacarların hakimiyyəti dövründə İran da, Rusiya da Həştərxan limanı vasitəsilə istifadə edib. İran Xəzər dənizinin ona məxsus olmasını təsdiqləyən heç bir sənəd ortaya qoya bilməz. Rusiyada sovet hakimiyyəti qurulandan sonra 1921-ci ildə İranla sovet hökuməti arasında bağlanmış müqaviləyə görə İranla çar Rusiyası arasında imzalanmış müqavilələrə xitam verildi. Çox təəssüf ki, orada Azərbaycanın parçalanmış ərazisindən söhbət getmir. Lenin hökuməti ilə Qacarlar hakimiyyəti arasında bağlanmış müqavilədə qeyd edilir ki, indiyə qədər bağlanmış müqavilələr qüvvədən düşdüyünü elan edir. Ancaq konkret deyilmir. Xəzər dənizində isə kim güclü olubsa, onun da donanması üzüb. Bakı, Dərbənd, Ənzəli limanları həmişə Azərbaycana məxsus olub. Azərbaycan xanlarından icazə alıb ora müdaxilə ediblər. Məsələn, Quba xanı Fətəli xan Dağıstan feodallarının hücumundan qorunmaq üçün Rusiyaya müraciət etmişdi ki, hərbi gəmilərlə kömək etsin. Qacarların gəmisi yox idi. Rusiya da general Medeninin iştirakı ilə donanma göndərdi və feodalların təcavüzünün qarşısı alındı. Bütün bu tarixi faktlar İranın iddialarının təxribat olduğunu təsdiqləyir".