GünAzTv: Son hərbi müqavilə silah daşınmasının yeni marşrutlarını üzə çıxarıb. Məsələni şərh edən ekspertlər Rusiya-Xəzər-İran-Ermənistan marşrutu üzərində xüsusi dayanır.

Rusiya və Ermənistan arasında imzalanan yeni hərbi saziş ətrafında cərəyan edən proseslər daha maraqlı hal almaqdadır. Məsələ burasındadır ki, Rusiya yeni sazişin hər hansı ciddi dəyişikliyə yol açmadığını, yalnız əvvəlkinin müddətinin uzadıldığını bildirir. Lakin müstəqil mənbələr, eləcə də Ermənistan rəsmiləri fərqli mövqe sərgiləyir.    Məsələn, Ermənistanın xarici işlər naziri Edvard Nalbandyanın səsləndirdiyi fikirlərdən belə məlum olur ki, Rusiya 2044-cü ilədək Ermənistanı müasir silahlar və xüsusi hərbi texnika ilə təchiz edəcək. Xatırladaq ki, Rusiya və Ermənistan arasında Gümrü şəhərindəki hərbi bazanın dislokasiya müddətinin uzadılması ilə bağlı imzalanan protokola əsasən, Moskva işğalçı dövlətin təhlükəsizliyini təmin etməyi öz üzərinə götürür. Bu məqsədlə Rusiya tərəfi Ermənistanı müasir silahlar və xüsusi hərbi texnika ilə təchiz edəcək. Rusiyaya məxsus bazadakı hərbi qüvvədən istifadə edilməsi ikitərəfli razılaşmalar əsasında gerçəkləşəcək. Qeyd olunduğu kimi, söylənilənlər Ermənistan rəsmiləri, o cümlədən xarici işlər naziri Edvard Nalbandyan tərəfindən də təsdiq olunub. Lakin Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov Azərbaycan media orqanlarına müsahibəsində məsələni fərqli prizmadan şərh edib. Onun sözlərinə görə, sözügedən protokol Ermənistanda Rusiyanın hərbi bazasının olması haqqında razılaşmanın müddətini 49 il uzadır, vəssalam: "Bu protokol nə Rusiyanın Ermənistandakı hərbi bazasının funksiyalarını dəyişir, nə həmin bazada xidmət keçən hərbi qulluqçuların say tərkibini, nə də bazadakı silahların miqdarını. Buna görə də həmin protokolun regionda qüvvələr balansına hər hansı dəyişiklik edə biləcəyindən, eləcə də Rusiyanın hərbi bazasının indiki funksiyalarının və parametrlərinin müddətinin uzadılması nəticəsində hər hansı razılaşmaların pozulmasından danışmağa dəyməz. Rusiyanın hərbi bazasının başlıca məqsədi Rusiya Federasiyasının mənafelərini təmin etməkdir. Şübhəsiz, bu mənafelər dairəsinə Cənubi Qafqazda, Xəzər regionunda sabitliyin dəstəklənməsi məsələləri də daxildir. Müvafiq müqavilə imzalanarkən Rusiya hərbi bazasının qarşısına əvvəlcədən bu məqsəd qoyulub. Həmin müqavilənin müddətinin növbəti 49 il üçün uzadılması ilə əlaqədar bu məqsəd əsla dəyişməyib".    Lakin müstəqil ekspertlər bildirir ki, hərbi müqaviləyə dair İrəvan və Moskva arasında imzalanan razılaşmanın mahiyyəti həqiqətən Rusiyanın Ermənistana silah ötürməsini nəzərdə tutur. Özü də buraya ağır hərbi texnika da daxildir. İndi maraq doğuran məsələ bu texnikanın hansı marşrut üzrə Rusiyadan Ermənistana daşınacağıdır. Məsələni şərh edən ekspertlər Rusiya-Xəzər-İran-Ermənistan marşrutu üzərində xüsusi dayanır.    Moskvanın Ermənistana yeni silah ötürə biləcəyi digər marşrut Rusiya-Gürcüstan sərhədində yerləşən Yuxarı Lars-Kazbeqi keçid məntəqəsidir. Bir neçə ay əvvəl bu məntəqə açıldıqdan sonra onun vasitəsilə Rusiyanın Ermənistandakı Gümrü hərbi bazasına silah-sursat göndərə biləcəyi məsələsi gündəmə gəlsə də, rəsmi Tiflis buradan Ermənistana hər hansı hərbi yükün daşınmasına yol verməyəcəyini açıqlayıb. Moskvanın daim silahlandırmaq istədiyi Ermənistana keçid məntəqəsindən hərbi texnika göndərə biləcəyi istisna edilmir. Lakin Rusiyanın Gürcüstanla məlum münasibətləri bunu bir qədər çətinləşdirir.    Belə bir vaxtda isə Rusiyanın Ermənistana, ağır hərbi texnika da daxil olmaqla, silahlar göndərə biləcəyi yeganə əsas marşrut məhz Xəzər vasitəsilə mümkündür. Xatırladaq ki, bundan əvvəl rusiyalı politoloq, Cənubi Qafqaz Regional Təhlükəsizlik İnstitutunun direktoru Aleksandr Rusetski yeni silah marşrutunun Xəzər vasitəsilə ola biləcəyini bildirmişdi. Onun sözlərinə görə, silahlar Xəzər dənizi vasitəsilə İrana, buradan da Ermənistana keçirilə bilər. Xatırladaq ki, bu marşrutun nəzarətdə saxlanması olduqca çətindir. Moskva və Tehranın Ermənistana məlum münasibəti isə işğalçı ölkənin Rusiya silahı ilə təchiz edilməsində hər hansı problem yaratmır.    Qeyd edək ki, Rusiya Ermənistana, daha doğrusu buradakı hərbi bazasına istədiyi həcmdə hərbi texnika cəmləşdirmək üçün hüquqi maneələri də aradan qaldırıb. Belə ki, hələ 3 il əvvəl indiki baş nazir Vladimir Putin prezident olarkən Rusiyanın "Avropada adi silahı qüvvələr haqqında" müqavilədə fəaliyyətini dayandırması barədə fərman imzalayıb. Fərmana əsasən, Rusiya müqavilə üzrə beynəlxalq öhdəliklərinin icrasını dayandırıb. Başqa sözlə, Rusiya özünün Avropa hissəsində istədiyi qədər silah yerləşdirə, eləcə də xarici hərbi bazalarında indiyədək müqavilə ilə limitləşdirilən arsenalını artıra bilər.    Prezident Administrasiyası ictimai-siyasi şöbənin müdiri Əli Həsənov xatırladıb ki, Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyi və bölgədə adi və strateji silahların yerləşdirilməsi və onların miqdarı məsələsi, eyni zamanda, ATƏT-in Avropada Təhlükəsizlik Konsepsiyasına uyğun olaraq cinah sazişilə nizamlanır: "1992-ci ildə bu sazişə Cənubi Qafqaz üzrə Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan və Rusiya qoşulub". Onun sözlərinə görə, müvafiq cinah sazişinə əsasən Cənubi Qafqazda yerləşdirilə biləcək adi silahlar, o cümlədən hərbi kvotası təyin olunub: "Biz bilirik ki, bu kvotadan, yəni ATƏT-in nəzarətindən kənar olaraq neçə illərdir Dağlıq Qarabağda silahlar və silahlı qüvvələr cəmlənib və bu silahların heç bir nəzarəti, hesabatı aparılmır. Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin kvotasına, eyni zamanda, Rusiyanın orada yerləşdirdiyi baza daxildir. Yəni Rusiyanın Cənubi Qafqazda yerləşdirdiyi silahlar Ermənistanın kvotasına uyğun olmalı, ondan kənara çıxmamalıdır. Bu məsələlər dövlətlərarası münasibətlərlə nizamlansa da, ATƏT-in tələblərinə cavab verməlidir. Hazırda bizim hərbi mütəxəssislər, həmçinin ATƏT-in bu məsələ ilə məşğul olan rəsmiləri kvotanın pozulub-pozulmadığını hesablayır. Onsuz da, dediyim kimi, bu kvota Dağlıq Qarabağda pozulmuşdu. Araşdırma başa çatdıqdan sonra Azərbaycan hökuməti bu məsələyə münasibətini açıqlayacaq".    Xatırladaq ki, "Avropada adi silahlı qüvvələr haqqında" müqavilə 1990-cı il dekabrın 19-da Parisdə NATO-nun 16 və "Varşava müqaviləsi" blokunun 6 ölkəsi (SSRİ və Şərqi Avropa ölkələri) arasında imzalanıb. Bu, iki hərbi blok arasında Avropa qitəsində adi silahların (tank, zirehli texnika, artilleriya qurğuları, hərbi təyyarə və hücum vertolyotları) yerləşdirilməsini tənzimləyən mühüm sənəd idi. Lakin müqavilə rəsmən qüvvəyə minəndə (noyabr 1992) artıq "Varşava bloku" və SSRİ dağılmışdı. Keçmiş SSRİ-nin silah kvotası isə yeni müstəqil ölkələr arasında bölündü və onlar müqavilə üzrə "Cinah sazişi"nə (1997-ci ildə qüvvəyə minib) qoşuldu. Bundan əlavə, 1990-cı ildə iki Almaniyanın birləşməsi, 1993-cü ildə Çexoslovakiyanın Çexiya və Slovakiyaya bölünməsi, həmçinin 1999-cu ilin aprelində keçmiş "Varşava bloku"nun üç ölkəsinin NATO-ya qəbulu müqavilə ilə bağlı yeni situasiya yaratdı. Odur ki, müqavilənin yeni reallıqlara uyğunlaşdırılmış yekun variantı 1999-cu il noyabrın 19-da ATƏT-in İstanbul sammitində 30 ölkə (o cümlədən keçmiş SSRİ-dən Rusiya, Ukrayna, Belarus, Moldova, Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan, Qazaxıstan) tərəfindən imzalanıb.